Baybək mi yoxsa Babek-Babək-Babak mi?

Mehran Bahari

Mənfi Mubarizənin ən önəmli parçalarından biri, adların Türkcələşdirilməsidir. Buraya həm indi öz şəxsi adlarımız, həm movcud coğrafi və yer, bölgə, şəhər, qurum, dukan vs. adları, həmi də tarixi şəxsiyətlər vs. adları daxildir.

Məncə Babək adının işlədilməsi bu açıdan saxıncalı ve sorunludur:

1- Babək sözündəki "a" uzun â'dır ki bizim çağdaş Türkcəmizdə belə bir səs yoxdur. Bu uzun "â" səsi Fars dilində vardır və Türk və Fars dillərində ortaq olan sözlərdə işlədildiyi vaxt, o kələmənin Farsca olduğu görüntüsü və hissini yaradır.

2- Yabancı kökənli, özəlliklə Ərəb və Fars dillərindən alınma şəxs adlarını, biz mütləq şəkildə öz Türkcəmizdə olduğu təkin yazmalıyıq. ör: Məməd, Məmməd (Məhəmməd yerinə), Yusuf (Yusef yerinə), Mahmıt (Məhmud yerinə) v.s.

Bu nədənlə Babək adını da biz, öz dilimizin yapısına görə yazıb söyləməliyik. Dilimizdə Babək (qıssa a ilə) olmadığına görə, ən yaxşı yol onu Baybək şəklində yazıb söyləməkdir.

3- Babək yazıldığı durumda, bu kələməyə İrani bir kökən (Papek) qəbul etmiş oluruq. Halbuki Baybək yazanda bu kələmənin Türkcə kökənli olduğu ortaya çıxır. (Bay+Bək)

4- Baybək biçimi, həm çağdaş Türk dillərində (Türkiyə, Tataristan,...), həm də əski Türk dillərində (Bolqar, ...) işlədilən bir şəxs adıdır.

Yuxarıda sıraladığım nədənlərdən dolayı, məncə bu ad "Baybək" şəklində yazılıb söylənməlidir.

وجه تسميه تبريز

در خصوص وجه تسميه تبريز سخن بسيار رفته است . به معني »تب ريز« ، »تب پنهان كن« ، » پنهان كننده تف و گرما «كه با جنبش هاي آتشفشاني كوه سهند مربوط مي باشد . مركز استان آذربايجان شرقي كه مكرراً پايتخت پادشاهان بوده و ابنيه و آثار معروفي داشته است كه به سبب هجوم بيگانگان و زلزله خراب شده است ، داراي معادن زغال سنگ ، زرنيخ و نمك مي باشد .

در ارتباط با نسبت آن به افسانه » زبيده خاتون « همسر هارون الرشيد كه در اين شهر تب بدنش ريخته است و از آن زمان به »تبريز« معروف شد ذكر موارد زير ضروري است و اعتقاد به اين وجه تسميه ساختگي و غير واقعي است .

1 - قبل از آمدن زبيده خاتون شهر (تبريز ) وجود خارجي داشته است . بنابراين اسمي نيز بر آن مترتب بوده و طوري نبوده است كه همسر زني براي يك شهر بي نام ، اسم انتخاب كند . آنچه قبل از آمدن زبيده خاتون بر اين شهر اطلاق مي شده مد نظر است .

2 - » تب ريز « كلمه اي است فارسي ، در حالي كه مردم اين ديار از زمان هاي قبل آذري و تُرك بوده و هستند؛بنابراين لفظ تبريز به معني ( تب ريز ) بي مناسبت مي نمايد.

3 - زبيده دختر جعفر بن منصور ( ف 216هـ . ق/ 831 م .) زن هارون الرشيد و مادر خليفه امين هارون الرشيد ( و . 148 هـ . ق - ف . 193 هـ . ق) بزرگترين خليفه عباسي در سال 170 هـ . ق پس از هادي به خلافت رسيد . در اوايل خلافت سه سال تحت نفوذ مادرش بود ، ولي پس از مرگ مادر يحيي بن خالد برمكي را در سال 178 به وزارت برگزيد و امور خلافت را به دست يحيي و فرزندانش سپرد .

هارون نسبت به علويان كينه شديد داشت وي هنگامي كه به عزم رسيدگي به تعديات حاكم خراسان و جنگ با خوارج مشرق ايران در حركت بود درگذشت. با ذكر اين تفاصيل نسبت دادن اصطلاحي فارسي براي يك شهر از جانب خليفه اي عربي بعيد مي نمايد .

اما آنچه نگارنده در خصوص شهر تبريز تحقيق كرده است، به نكته هاي تازه اي برخورد كرده است كه محل تأمل است . اين اطلاعات از اثر ( 17-13 اينجي عصرلرده تبريز شهرينين تاريخي = تاريخ شهر تبريز در عصر 17 تا 13) مولف ، انواللهي c.mآمده است :

» بنده در سفر به دانشگاه نخجوان توسط يكي از اساتيد مجرب آن دانشگاه به نام آقاي »رحمت شاهوردي اف« اين مطلب را از كتاب ترجمه و برداشت كرده ام« .

نام اول تبريز ، » نارُن - تارماكيس« بوده است كه در اين باره معلومات را سارقون دوم حكمدار آستور، قبل از ميلاد مي دهد . اين شهر در هزار دوم قبل از ميلاد به ميدان آمده است. گفته مي شود : شهر بيش از 2500 سال عمر دارد و فكر اعراب در مورد پيدايش شهر تبريز با افسانه زبيده خاتون صحيح نيست و تصور نامگذاري شهر تبريز بعد از تصرف اعراب غير واقعي است، و ارتباطي با معني تبريزكه اعتقاد دارند از دو كلمه ( تب + ريز) تشكيل يافته است ( ريخته شدن تب) صحيح نيست .

برخي لفظ تبريز را محب طلوع خورشيد ( گونش ساچان) مي گويند كه اين تصور نيز با آتش پرستي مرتبط است كه اين نظر نيز پذيرفته نيست . لفظ تبريز به معني قلعه دو جداره ( ايكي قات قالا) است كه در اين باره معلومات واقعي در نزديكي شهر ازكوه قديمي سرخاب برداشته شده است .

حقيقتاً شهر تبريز از سه طرف: از سمت شرق ، سرخاب ، از جانب غرب، يانيق . از جانب جنوب با كوه سهند احاطه شده است .

بدين طريق نام اول شهر تبريز با كوه تارن سرخاب يا نام قديمي اش ( توري) ارتباط دارد . اين اسم بعدها به صورت تاروي - تارُن - تاوري و نهايتاً به صورت تبريز تغيير شكل داده است .

«آذری» سؤزو تاریخ زیبیل‌قابیسینا آتیلمالیدیر!
اورین مقدم

بعضاً بعضی دوستلار سوروشورلار کی بیر بئله درگیلرده، کیتابلاردا و حتی دانیشیقلاردا «آذری» کلمه‌سینه توخونماقلا، اونا قارشی دوروب و اونون ایشلتمگینی رد ائدیب، اونو قوللانانلاری توپارلاییرلار. بس نه‌دن بیر سیرا تورک ـ آذربایجان عالیملری یازدیغی مقاله‌لر و حتی بئله دانیشیقلاریندا «آذری» سؤزوندن بوللوجاسینا یارارلانیرلار؟ ایستر «آذری تورکجه‌سی» کیمی و ایسترسه «آذریلر» کیمی! حتی بیر گون نوید ـ آذربایجان درگیسیندن ده بئله بیر سورغو ائدیلمیشدی. (الو نوید بؤلومونده) و خوصوصیله پروفسور زهتابی اؤرنک وئریلمیشدی. خاطیرلاییرام «نوید ـ آذربایجان» نشریه‌سی بو آنلامدا بیر جاواب یازمیشدی کی پروفسور زهتابی ایشله‌دن «آذری» ایله کسروی ایشله‌دن «آذری» آراسیندا فرق واردیر. اساساً زهتابی رحمتلیک «آذری»‌نی تورک دیلی و آذربایجانلی آنلامیندا ایشلَتمیشدیر.

دوغروسو من اؤزوم بو جاوابلا هئچ راضیلاشا بیلمه‌دیم. باشقا سؤزله، جاوابدا گلن سؤزلر بوسبوتون دوز اولسالاردا، لاکین کافی نظره گلمه‌ییردیلر. ائله بو اساسدا بو قیسا یازیدا «آذری» سؤزو حاقدا دانیشماق ایستردیم. بورادا کسروی و اونون تؤر ـ تؤکونتولرینه جاواب وئرمک مقصدینده دئییلیک. اونلار او زامانین دورومونا اویغون بیر پارا اویدورمالارا اَل وورموش و مادی ـ معنوی ایستکلرینه ده چاتمیش و ایندیلیکده ده اونلارین اویدوردوغو سؤزلرین تام بوش و یئرسیز و قوندارما اولدوغو بللَنمیشدیر. بورادا مقصد اؤز آذربایجانلی و آذربایجانچی یازیچیلاریمیز وَریندن ایشله‌نن «آذری» سؤزونه توخونماقدیر!

بو یازیچیلاریمیزدان نه‌دن «آذری» سؤزونو ایشله‌دیرسینیز و اونو نه آنلامدا ایشله‌دیرسینیز ؟ سورغوسونو سوراندا، «آذری، آذربایجان سؤزوندن آلینمیش و معناسی هامان تورک آذربایجانلی و آذربایجان تورکجه‌سیدیر.» جاوابینی آلیریق. شوبهه‌سیز بونلار کسروی کیمی «آذری» سؤزونه باخماییرلار و اونو یالنیز آذربایجان سؤزونون قیسادیلمیشی کیمی ایشله‌دیرلر. آما بیزجه بو ایش علمی اساسلارا دایانماییر :

1. «آذربایجان» بوتون بیر کلمه‌دیر. باشقا سؤزله اونون تشکیل وئریجی عونصورلری هله‌لیک تام بللَندیرلمه‌میشدیر. بیر سیرا کیمسه‌لر اونو «آتورپاتکان» سؤزوندن و بعضیلری «آذ + ار + بای + کان» سؤزلریندن تؤرنمه بیلیرلر. اونون کؤکونو فارس، ائرمنی و باشقا دیللرده ده آختارانلار بئله واردیر. بونلارین هامیسی گؤستریر کی «آذربایجان» سؤزونون نه اولدوغو، نه آنلام داشیدیغی هله‌لیک، بوتونلوکله بللی دئییل. بئله‌لیکله بو سؤزو پارچالاییب، سونونا شکیلچی (اَک) آرتیرماق تامامیله غئیر ـ علمی بیر ایش اولاجاقدیر.

2. بعضیلری «آذربایجان» سؤزوندن «آذر» سؤزونو اساس و تمل بیلیرلر. بونلار ایکی قروپدورلار. آذر = اود + اَر = اود گؤزتچیسی و آذر = آذ (آس) + ار = آس قوومونون کیشیسی، و بئله لیکله بیز «آذر»لریک دئیه، اونون سونونا بیر شکیلچی‌نین آرتیریلماسینی دوز و علمی سانیرلار.

3. «آذری» سؤزو تاریخده ایسلامدان سونراکی عصیلرده، عرب یازیچیلاری طرفیندن کیتابلاردا یازیلمیشدیر. «الآذریه»، «الآذربیجه» و ... کیمی واریانتلاری کیتابلاردا گؤزه دَییر و بو نئچه جور یازیلمالار بو شوبهه‌نی دوغورور کی «الآذربایجانیه» سؤزو ایسته‌نیلمه‌دن تکجه کاتیبلرین یانلیشلاری واسیطه‌سیله بئله‌نجی بیر فورمایا دوشموشدور. یعنی اصلی هامان «الآذربایجانیه» ایمیش و سونرالار کاتیبلر اونو یازدیقدا، نوسخه گؤتوردوکده «الآذربیجه» و «الآذریه» فورمالارینا دوشموشدور.

4. اساساً هر بیر آذربایجانلیدان سن نه‌سن؟ سن کیمسن؟ سورغونوسو اولونورسا، «من تورکم، آذربایجانلی‌یام و دیلیم ایسه تورکودور» یانیتی آلیناجاق. بو دوروم یوز ایللردن بری بئله ایمیش و اینشاا...دا بئله اولاجاقدیر. آنجاق کئچمیش یوز ایلده، خوصوصیله شورویده گئدن سولچولوق حرکاتی و سونرالار ایستالینیستی فعالیتلر نتیجه‌سینده آیدینلار، روشنفیکیرلر و اؤزللیکله سولچولار و سووئتچیلر ایچینده، حاکیم روسلارین یایدیغی «سیز تورک ـ تاتار دئییل‌سینیز، سیزین دیلینیز تورکجه دئییل، بلکه سیز آذری و دیلینیز ایسه آذری ـ آذربایجانجادیر» دوشونجه‌سی یئر آلماغا باشلادی. روسیانین ایچریسینده اولان موسلمان تورکلری بیر ـ بیریندن آییرماق اوچون اونلاری چئشیدلی جومهوریلر آراسیندا بؤلمکله، دیللرینه ده تورک دیلی یئرینه، آذری ـ آذربایجانجا، اؤزبکجه، قازاخجا، اویغورجا، و ... آدلاری وئریلدی.

بو تایدا ایسه هامان یورودولن سیاستلر ایجرا اولوندو. تورک آذربایجانلیلارا «سیز آذری و دیلینیز آذری‌دیر» دئمکله، اونلاری اصیل تورک ـ آذربایجان هویتلریندن آییرماق ایسته‌دیلر. سونرالار بو سیاستلر، اؤزللیکله قوزئی آذربایجاندا یورودولن آذری ـ آذربایجانجا بحثی، حتی بئله سولچو اولمایان یازیچیلاریمیز و آیدینلاریمیزا دا ائتکی بوراخاراق، اونلاری دا «آذری» سؤزونو (البته تورک ـ آذربایجانلی آنلامی اولاراق) ایشلتمگه یؤنلتدی. بئله بیر سیاستلر نتیجه‌سینده تورکلوک و تورک دیلی یالنیز تورکیه‌لیلره قالدی.

5. هامییا بللیدیر کی بیر میلتین دیلینی، اؤزللیکله اسکی میلتلر سیراسیندا اولان بیر اولوسون دیلینی اونلارین یاشادیغی اراضی آدییلا ایفاده ائتمک اولماز. البته اولا بیلسین کی اؤلکه‌لری‌نین آدی اونلارین آدیندان و دیللری آدیندان گؤتورولسون کی او باشقا بیر سؤزدور.

بیز اگر آذربایجان سؤزونون بسیط بیر سؤز اولماسینا قاییل اولماساق و اونو « آذر + بایجان» سؤزلریندن تؤرنمه سانساق (اگر آذربایجان سؤزو بسیط و ساده بیر سؤز نظرده آلینیرسا، اوندا اونو پارچالاییب، شکیلچی آرتیرماق یانلیش بیر ایش اولاجاقدیر. بونا بنزر کی «خوراسان» سؤزونو پارچالاییب، خوراسان اهلیندن اولان بیر شخصه خورلی ـ خوری (خُری) دئیک کی موسلماً دوز دئییل) یئنه ده «آذری» سؤزونون ایشلتمه‌سی دوز اولمایاجاق. «ی» شکیلچیسی عرب دیلیندن گلن بیر اَک دیر و بیزیم اونون یئرینه «لی و جا» اَکلریمیز اولان یئرده، اوندان یارارلانماق اصلاً علمی و میلی بیر ایش دئییل. بو اساسدا «آذری» سؤزو یئرینه (منسوبیت بیلدیرن چاغ) «آذرلی» سؤزونو ایشلتمه‌لی‌ییک. «آذری» سؤزو (دیل آنلامیندا) اوسته سؤیلدیگیمیز کیمی اصلاً دوز دئییل و بو آرادا حتی «آذربایجانی» (دیل آنلامیندا) و «آذربایجانجا» سؤزلری ده ابدا علمه دایانان سؤزلر دئییللر. حتی اگر «آذربایجانجا» سؤزو دوز ساییلسا دا (دئدیک کی اساساً دوز دئییل آنجاق سووئتلر دؤوروندن تاسوفله هله ده قوزئی آذربایجاندا ایشله‌نیلیر.) اوندا یئنه ده «آذری» سؤزو یئرینه « آذرجه» سؤزونو ایشلتمه‌لی‌ییک. (بیر داها دا قئید ائدک کی بیر میلتین دیلی‌نین آدی، اؤزللیکله قدیمی بیر اولوسون دیلی آدی اونون یاشادیغی یئرین آدیندان توتولماز.)

«آذری» سؤزو عرب فورمالی بیر سؤزدور و مدنیتلی بیر میلّت ایدیعاسیندا اولدوغوموز حالدا هارالی اولدوغوموزو یابانجی بیر سؤزله و یابانجیلار بیزی او آدلا تانیدیغی سؤزله ایفاده ائتمگیمیز گولونج بیر ایش ساییلا بیلر و عاغیلا سیغمازدیر.

بئله‌لیکله گؤرونور کی تاسوفله هله ده یاشلی یازیچیلاریمیز و چوخ ـ چوخ آز حاللاردا گنج یازیچیلاریمیز آراسیندا ایشله‌نیلن «آذری» سؤزو نه قدر یئرسیز و یانلیشلیقلا یاناشی بیر سؤزدور. بونودا آرتیریم کی بعضاً بیر سای یازیچیلاریمیزدان بئله بیر ایشه اَل آتمالاری‌نین سببینی سوردوقدا، «من ایسته‌ییرم میلت بیلسین کی آذری هامان تورکدور، آذربایجانلیدیر و نه کسروی دئدیگی کیمی فارس کؤکلو بیر میلت» جاوابینی آلیریق کی یازیچیلاریمیزین صاف اورکلیگی و خیدمت ائتمه آماجلاریندان سو ایچیر. آنجاق «آذری» سؤزونون تورکجه‌میزده نه قدر اساس‌سیز اولدوغونو بیر یاندان و هله ده سیاست عالمینده هامان کسروی دئین کیمی آنلانیلماسینی گؤردوکده، «آذری» سؤزونون بیزیم یازیلاردا هر منظورلا ایشله‌دیلمه‌سی‌نین نه قدر ضررلی اولدوغونو دویماق ائله ده چتین بیر ایش دئییل.

حؤرمتلی اوخوجولارین دَیرلی نظرلرینی بو قونودا گؤزله‌ییریک.

· یازیلیش تاریخی : 24 / 2 / 81

· بو یازی امیرکبیر بیلی‌یوردونون اؤیرنجی ‌باخیشی آدلی اؤیرنجیسل درگیسی‌نین 4 ـ‌جو سایی‌سیندا (81 ـ‌جی ایلین اونونجو آیی (اوغلاق)) باسیلمیشدیر.