نامیدن اشیاء با نام حقیقی آغاز عقل است

از مقاله "حیات و مدنیت"درج شده در فصلنامه وارلیق بقلم ابراهیم رفرف

نامیدن اشیاء با نام حقیقی آغاز عقل است

وقتی شخصی در ایران اصرار بر" آذری " نامیدن زبان ما دارد ، مرا د وی " تورکی آذری " نیست ، مراد وی آن است که از کلمه " تورکی " احتراز کند و به نحوی آن را انکار نماید . از این رو استفاده از این کلمه در جغرافیای ایران هیچگونه وجهه قانونی واخلاقی نداشته وبدان می ماند که زبان فارسی را مثلا " تاتی " بنامیم تا ازاهمیت آن کاسته شود. شکسپیرمیگفت: گل سرخ اگربا نام دیگری نامیده شود،مگرازعطروبوی آن چیزی کم میشود؟! حقیت امر آن است که انسان معشوقه خود را با هر اسمی بخواند ، آن اسم مقدس می شود . اما نام گذاری ها در آذربایجان متاسفانه نه از روی عسق و محبت ، بلکه از روی بغض و کینه صورت می گیرد ،که نام زبان ما ،و نام جغرافیائی سرزمین ما قربانی این کینه گشته است. ...این همه اسامی جغرافیائی اصیل و تاریخی را به جرم فارسی نبودن با خیال آسوده محکوم به مرگ می کنند و به جای آن ها کلمات بی هویت مورد علاقه خود را می نشانند. از این رو پاسداری از اسامی اصیل تاریخی شناسنامه ملی ما را تسکیل می دهند ، به هیچوجه جنبهء تفننی نداشته و برای ما وظیفه ای مقدس محسوب می شود و لذا ما باید به جای سخن شکسپیر درخصوص نام کل سرخ ،به یک سخن حکمت آمیزچین استناد کنیم گفت
نامیدن اشیاء با نام حقیقی آغاز عقل است

عوض کردن تابلوهای فارسی به تركي توسط مردم



http://heyderbaba.ca/medyaizle.php?haber_id=34518

آذربایجانیها دیگر اجازه نمی دهند اسمهای تاریخی سرزمینشان به فارسی عوض شود

در راستای اعتراض به عوض کردن نامهای سرزمین اجدادی آذربایجانیها عده ای از اهالی گلن بی تابلوی ورودی دهکده را به نام اصلی خود یعنی گلن بی درست کردند. ویدیوی ارسال شده به نشریه را در سایت حیدربابا قرار دادیم تا از این طریق آذربایجانیهای مقیم کانادا نیز از این حرکت فرهنگ دوستانه اهالی گلن بی آگاه باشند

استاندار اردبیل: نام شهر گیوی را جعفراباد می کنیم

میللی حرکت چهار شنبه ۲۹ مهر ۱۳۸۸:
براساس اخباری که از خلخال دریافت کرده ایم استاندار اردبیل در مراسم افتتاح یک سد کوچک در نزدیکی گیوی یکی از شهرهای استان اردبیل که در مجاورت شهرستان خلخال قرار دارد اعلام کرده که نام این سد را سد امام صادق گذاشته ایم و در تلاشیم تا نام شهر گیوی را نیز حعفراباد بگذاریم.

انتشار این خبر در سطح شهر سبب تحیر و عصبانیت مردم شده و اهالی می پرسند چه کسی به این افراد حق داده تا نام تاریخی شهرهای آذربایجان را یکی پس از دیگری تغییر دهند!؟

خالد مشعل عرب کؤرفزي دييه رك، ايراني حيرصلنديردي!

يکشنبه ۱۹ مهر ۱٣٨٨ - ۱۱ اکتبر ۲۰۰۹


اؤيرنجي: حماس سياسي بوروسو سوروملوسو خالد مشعل ايله ايران آراسينداکي دوستلوغا نظر ديدي. قودس گونو سببيندن بو آي باشيندا ياشاديغي سورييادا ائتديگي بير دانيشمادا مشعلين بصره کؤرفزيندن عرب کؤرفزي دئيه دانيشماسي ايراندا سرت رئاکسييالارا گتيريب چيخاردي.

ايران مجليس ميللي تهلوکه سيزليک و خاريجي سيياست کوميته سي، مشعلين ائتديگي يانليشين عفو لئديلميه جگيني ايفاده ائدرکن مجليسين ليبئرال ميلت وکيللريندن قودرت الله عليخاني ايسه مشعلين بير طرفدن ايرانين پولونو آلديغيني، ديگر طرفدن ده عربلرله علاقه لريني اينکيشاف ائتديرمه يه چاليشديغيني مودافيعه ائتدي. ايران و عرب دونياسي آراسيندا تئز-تئز موباحيثه مؤوضوعسو اولان بصره کؤرفزي نين آدي ميصيرده جامال عبدالناصيرين وظيفه يه گلمه سيندن سونرا عرب کؤرفزي اولاراق ايستيفاده ائديلمه يه باشلانميشدي. ايران ايسه بو آدا قارشي چيخاراق تاريخي آدييلا ايران يا دا فارس کؤرفزي اولاراق ايستيفاده ائديلمه سيني ايسته يير.

حذف اختراع هسته علمی تشکل دانشجویی آرمان به دلیل پسوند تورکی

چهارشنبه ۲۲ مهر ۱٣٨٨ - ۱۴ اکتبر ۲۰۰۹


هسته علمی تشکل آرمان با متکی به دانشجویان خود توانسته است از طریق دانشجویان رشته برق الکترونیک (میثم پور مصطفی سئوگلی تپه) برای اولین بار در ایران و جهان آسانسور مغناطیسی چنبره ای را طراحی کند.


توضیح طرح: در این طرح طراح توانسته است موتور الکتریکی و برق سه فاز را حذف کند و برای موتور از چنبره های الکتریکی که با برق دی سی قطبیده می شود استفاده کند.
از حاشیه های این اختراع می توان گفت که طراح پروژه در آخر اسم این اختراع پسوند (گونش) را اضافه کند که نشانگر درخشش این طرح در مقابل آسانسور های جهان می باشد که رئیس محترم ثبت اختراعات به خاطر پسوند گونش که بعد از تایید کارشناسان متوجه آن شده و از ثبت این اختراع ممانعت کردند به بهانه اینکه این طرح طرح خوبی نیست و مشابهی نیز دارد که هیچ مدرکی بر این گفته خود نداشت. لازم به ذکر است که این طرح هیچ مشابه داخلی و خارجی ندارد. بعد از دفاعیه طراح چون جوابی در مقابل آن نداشتند به اجبار مجبور به ثبت شدند که در کمال ناباوری پسوند گونش را حذف کردند.
در اینجا سئوالی که پیش می آید این است که برای یک طرح طراح باید اسم گذاری کند یا اداره ثبت اختراعات؟


تاریخ ثبت اختراع: ۱۴/۰۶/۱۳۸۸
شماره دفتر ثت اختراع: ۶۰۸۶۴

آذربايجانلي اؤيرنجي نين ايختيراعسيندا “تورک”جه کليمه اولدوغونا گؤره قبول اولونمور!

باي بک آذربايجان | اُدگؤن, ۲۲-ي خزل آی , ۱۱۰۰۹ اینجی ایل, چولا ۰۳:۵۷ [گ.ؤ] | ساولار

آذربايجانلي اؤرنجيلري نين قوروملاريندان اولان “آرمان” خبر وئريب کي ايختيراع صاحيبي اولان شخص ايلک اولاراق دونيادا “ائلئکتيريک چمبره سي”ندن فايدالاناراق ليفت (آسانسور) طراحليق ائتميش و اونو ثبته يئتيرميشدير. ميثم پورمصطفي سؤوگولوتپه (میثم پور مصطفی سئوگلی تپه) اؤز ايختيراعسيني ايران آدلانان اؤلکه نين ايختيراعلار ايداره سينده سبته يئتيرمک ايسته ميشدير، آنجاق ايختيراعنين آديندا “گونش” کليمه سينين اولدوغونو باشا دوشن يئتکيليلر او ايختيراعني قبول ائتمکدن ايمتيناع ائديبلر. آدي گئدن ايختيراع ۱۴/۰۶/۱۳۸۸ گونش ايلي ۶۰۸۶۴ ساييسييلا ثبت اولونموشدور آنجاق ايختيراعنين گونش کليمه سي سيلينميشدير.

معنی احتمالی کلمه ورزقان

http://www.dayna.blogfa.com/

در برخی منابع آن را ترکیبی از دو کلمه ورزنه+ گان گرفته و آنرا واژه ای از مجموعه لغات ایران باستان و به معنی محل کشاورزی دانسته اند که این نظریه که واژه ورزقان یک واژه از مجموعه لغات ایران باستان باشد ، با توجه به اینکه این منطقه در یک منطقه ترک نشین واقع شده درست به نظر نمی آید و مطمئنا کلمه «ورزقان» واژه ای ترکی است .

کلمه ورزقان واژه ای ترکیبی است. از آنجایی که در زبان ترکی هر هجا از لغات بایستی دارای یک واج صدا دار باشد، پس این کلمه ترکیبی است از دو واژه وَر+ زیقان یا غان . اسماعیل هادی مولف لغتنامه« دیل دنیز» در باب کلمه «وَر» چنین آورده است: یک لغت آذربایجانی است و در عمل به کار کشت و درو گفته می شود و یا بخشی از مزرعه که یک کارگر روی آن کار می کند وسهم آن کارگر از کل کار در حال انجام به حساب می آید ونیز ردیف و خط ممتد از کشت ومحصول را نیز گویند. همچنین به معنی سهم و حصّه نیز آمده است. کلمه زیغان نیزاحتمالا صورت تغییر یافته ییغان باشد که در ترکی قدیم محتمل به کار رفته باشد. با ترکیب این دو واژه به این صورت معنی این چنینی به دست می آید: محل خرمن محصولات کشاورزی.

البته مولف معتقد است احتمالا کلمه ورزقان در اصل «وَرَزَقان» باشد و اگر چنین باشد به معنی محل خشک کردن محصولات باغی است. به این صورت که وَرَزَن در ترکی به معنی زمین مسطحی که در کنار باغات انگور و سایر محصولات باغی است و از آن برای پهن و خشک کردن میوه ها استفاده می شود. یا به عبارتی دیگر خرمن میوه نیز می تواند باشد . گان یا قان یا کان نیز به معنی محل آمده است. البته با توجه به سر سبز بودن منطقه و وجود باغات میوه ای که در اطراف این شهرستان وجود دارد نیز این مسئله غیر منطقی به نظر نمی رسد. در هر حال مسئله ای که مسجل است این که مردمان این منطقه از دیرباز به کار کشاورزی مشغول بوده و این منطقه محل مساعدی برای کشت و زرع بوده است.

توركييه ده "تورك" و "آزه ري" ميللي آدلارينين يانليش ايشله ديليشي

توركييه`ده "تورك" و "آزه ري" ميللي آدلارينين يانليش ايشله ديليشي

سايين م. اوجال اولوتورك، سلام:

يازيشمانيز اؤنه ملي بير قونو اوزه رينه دير.

سايين عاريف كسكين`ين يازيلاريني گنه لده ايزله ييره م. منجه عاريف كسكين ده يه رلي دوشونور و تئوريسييه نله ريميزده ن بيريدير. "تورك" و "آزه ري" كلمه له رينين توركييه`ده نئجه ايشله ديلدييي حاققيندا سؤيله ديكله ري ده دوغرودور. من ده بونون بئله اولدوغونو بيليرديم.

آنجاق بو كلمه له رين نئجه ايشله ديلمه سي گره كدييي حاققيندا من سيزين كيمي دوشونوره م. منجه توركييه`ده "آزه ري" و اؤزه لليكله "تورك" آدلاري، يانليش بيچيم و آنلاملاردا ايشله ديلير. بيز، باشدا توركييه`ده اولانلاريميز بو آدلارين توركييه`ده ايشله ديله ن يانليش آنلاملارينا ديققه ت ائتمه لي و اونلارين دوغرو آنلام و بيچيمده قوللانيلماسينا اؤزه ن گؤسته رمه ليييك. زامان ايچينده ده اوراداكي يانليش ايشله ديليشي دوزه لتمه ليييك.

توركييه`ده "تورك"، اوچ آيري آنلامدا ايشله ديلير:

١-توركييه لي (يورتداشليق و وطه نداشليق آدي اولاراق). بو آنلامدا توركييه`ده ياشايان كوردله ر ده، "تورك" ساييلير. بو آناياسال قوللانيش، يانليش اولماقلا بيرلكيده عيرقچي بير تمه له دايانير. (هر هانسي بير اؤلكه ده بوتون يورتداشلاري او اؤلكه ده ياشايان تك بير ائتنيك قوروبون آدي ايله آدلانديرماق عيرقچيليقدير. بو نده نله آزه ربايجان جومهورييه تينده هم تورك ائتنيك قوروبو و هم بو اؤلكه نين بوتون يورتداشلاريني "آزه ربايجانلي" اولاراق آدلانديرماق دا، عيرقچيليقدير).

٢-توركييه- بالكانلار-قيبريس`ده ياشايان "تورك" خالقينين ميللي (ائتنيك)آدي اولاراق. بو آنلامدا بو اوچ قوروپدان اولان كيمسه له ر، توركييه وطه نداشي اولسونلار و يا اولماسينلار، "تورك" ساييليرلار.

٣-"توركول" (توركيك) ديلله ري عاييله سينه منسوب ديلله ر و بو ديلله ري قونوشان خالقلار اوچون (ديلله ر عاييله سي آدي اولاراق). (سؤزوموزده آوروپا كؤكه نلي "توركيك" كلمه سينه قارشيليق "توركول" كلمه سي ايشله ديلير).

باشقا طره فده ن توركييه`ده "تورك" آدي ميللي بير آد (ائتنيك آد) اولاراق ايشله ديلدييينده تكجه توركييه (و بالكانلار-قيبريس) توركله ريني اؤز ايچينه آلير و اؤرنه يين عيراق، سورييه و ايران`دا ياشايانلاري، حتتا بونلار اؤزله ريني "تورك" آدلانديرسالار بيله، قاپسامير. توركييه رسمي گؤروشو "تورك"و تكجه اؤزله رينين ميللي آدي (ائتنيك آدي) اولاراق قبول ائدير.

توركييه رسمي گؤروشو، "تورك"و ميللي آد اولاراق تكجه اؤزله رينينكي بيلدييينده ن دولايي دا، اؤته كي "توركول" (توركيك) ميلله تله ره، بيره ر باشقا ميللي آد بولموش و يا قوندارميشدير. اؤرنه يين قازاق، اؤزبه ك، اويقور، تاتار، توركمه ن، قيرقيز، ... بيزه ايسه اؤزه ل بير ميللي آد تاپاماديقلاريندان دولايي، گئچميشده عره ب گزگينله رينين آزه ربايجان`دا ايشله ك اولان بير سيرا "ايراني" (ايرانيك) ديلله ريني آدلانديرماق اوچون قوللانديقلاري و بوگون ده پان ايرانيستله ر و ايران دئوله تينين بيزي آدلانديرمادا ايشله تدييي "آزه ري" آديني منيمسه ميشله ر.

سونوجدا توركييه رسمي گؤروشو، ميلله ت آدي اولاراق، اؤزله ريني "تورك" و بيزي "آزه ري" و ان ياخشي حالدا "آزه ري توركو" (سولانديريلميش تورك) دييه تانيملايير و بيلير. باشقا بير دئييشله توركييه ليله ر بيزيم ده اورتاق اولدوغوموز "تورك" ميللي آديني موصاديره ائتميش، داها دوغروسو بو ميللي آدي بيزده ن چالميشلار. اونوتولماماليدير توركييه`ده اؤزله ريني "عوثمانلي" آدلانديرديقلاري زامانلاردا، بيز اؤزوموزو "تورك" آدلانديريرديق، ايندي ده "تورك" آدلانديريريق.

منيم بو قونوداكي گؤروشله ريم اؤزه تله بئله دير:

١-"آزه ري" آديني، "تورك" خالقي و ديلي اوچون قوللانماق، تمه لسيز و يانليشدير. بو آد، نه ايران`دا، نه توركييه`ده، نه ده اينگيليزجه ده بيز و ديليميزي آدلانديرماق اوچون ايشله ديلمه مه ليدير.

٢-"توركول" (توركيك) خالق و ميلله تله ر هر بيري اؤز به يه نديكله ري، منيمسه ديكله ري و ايشله تديكله ري آدلارلا آدلانديريلماليديرلار. اؤرنه يين اؤزبه¬ك، اويقور، تاتار، توركمه ن، قازاق، قيرقيز، ....

٣-"توركول" (توركيك) خالقلار آراسيندا ميللي آدي اورتاق و "تورك" اولان ايكي ميلله ت واردير. او دا بيز و توركييه-بالكان-قيبريس`ده اولانلاردير. بو ايكي ميلله تي آدلانديراندا، اؤزه لليكله بونلاري بير بيرينده ن آييرت ائتمه ك ايسته ركه ن، "توركييه توركو"، و "آزه ربايجان توركو" دييه آدلانديرماليييق. نئجه كي "بالكان توركو" و "قيبريس توركو" دئييريك.

٤-آجي گرچه ك بودور كي ميللي آديميز اولان "تورك"و تكجه ايران دئوله تي و پان ايرانيستله ر دئييل، توركييه رسمي گؤروشو ده بيزيم اليميزده ن آلمايا، بيزده ن چالمايا قالخيشميشدير. بو داورانيش، كسينليكله بيزيم قبول ائده بيله جه ييميز بير داورانيش دئييلدير.

٥-توركييه توركله ري، اؤزه لليكله بو اؤلكه نين ائليتي و رسمي گؤروشو، بيزيم ميللي آديميز اولان "تورك"و بيزه گئري قايتارماق و داها دوغروسو "تورك" ميللي آديني بيزيمله پايلاشماق زورونداندير. توركييه رسمي گؤروشو، "تورك"ون (ميلله ت آدي و ائتنيك آد اولاراق) تكجه اونلاري دئييل، بيزي ده تمثيل ائتديييني، بو ميللي آدين ايكي ميلله ته عاييد اولدوغونو قبول ائتمه لي و بو گرچه يه سايقي گؤسته رمه ليدير.

٦-بو دوغرولتودا، توركييه مئديياسيندا چيخان "تورك-ايران ايليشگيله ري" كيمي تركيبله ر، تمه لده ن يانليشدير. بيرينجيسي بونا گؤره كي "ايران" بير دئوله ت آديدير، ميلله ت آدي دئييلدير. دولاييسي ايله "ايران"ين قارشيليغي "توركييه" اولماليدير و نه "تورك". ايكينجيسي "تورك"، توركييه دئوله تي ايله ائشيت توتولاماز، توركييه دئوله تي بوتون توركييه ليله رين و نه تكجه بو اؤلكه ده ياشايان توركله¬رين دئوله تيدير. آيريجا تورك"ده ن آماج بير ميلله ت ايسه ده، اونو توركييه`ده ياشايانلارا تكه ل و اؤزه ل ائتمه ك يانليشدير. "تورك"، توركييه توركله رينين ميللي آدي اولدوغو قده ر، بيزيم ده ميللي آديميزدير.

سايقيلاريملا

مئهران باهارلي

Türkiyә’dә “Türk” vә “Âzәri” milli adlarının yanlış işlәdilişi

Sayın M. Ucal Ulutürk, Salam:

Yazışmanız önәmli bir qonu üzәrinәdir.

Sayın Ârif Kәskin’in yazılarını gәnәldә izlәyәrәm. Mәncә Ârif Kәskin dәyәrli düşünür vә teorisiyәnlәrimizdәn biridir. “Türk” vә “Âzәri” kәlmәlәrinin Türkiyә’dә necә işlәdildiyi haqqında söylәdiklәri dә doğrudur. Mәn dә bunun belә olduğunu bilirdim.

Ancaq bu kәlmәlәrin necә işlәdilmәsi gәrәkdiyi haqqında mәn sizin kimi düşünürәm. Mәncә Türkiyә’dә “Âzәri” vә özәlliklә “Türk” adları yanlış biçim vә anlamlarda işlәdilir. Biz, başda Türkiyә’dә olanlarımız, bu adların Türkiyә’dә işlәdilәn yanlış anlamlarına diqqәt etmәli vә onların doğru anlam vә biçimdә qullanılmasına özәn göstәrmәliyik. Zaman içindә dә oradakı yanlış işlәdilişi düzәltmәliyik.

Türkiyә’dә “Türk” üç ayrı anlamda işlәdilir:

1-Türkiyәli (Yurtdaşlıq vә vәtәndaşlıq adı olaraq): Bu anlamda Türkiyә’dә yaşayan “Kürd”lәr dә “Türk” sayılır. Bu anayasal qullanış, yanlış olmaqla birlikdә ırqçı bir tәmәlә dayanır. Hәr hansı bir ölkәdә bütün yurtdaşları o ölkәdә yaşayan tәk bir etnik qurubun adı ilә adlandırmaq, ırqçılıqdır. (Bu nәdәnlә Azәrbaycan Cumhuriyәtindә hәm “Türk” etnik qurubu vә hәm bu ölkәnin bütün vәtәndaşlarını “Azәrbaycanlı” diyә adlandırmaq da ırqçılıqdır).

2-Türkiyә-Balķanlar-Qibris’dә yaşayan Türk xalqının milli (etnik) adı olaraq: Bu anlamda, bu üç qurupdan olan kimsәlәr, Türkiyә vәtәndaşı olsunlar vәya olmasınlar, “Türk” sayılırlar.

3-Türkül (Turkic) dillәri âyilәsinә mәnsub dillәr vә bu dillәri qonuşan xalqlar: (Dillәr âyilәsi adı olaraq). Sözümüz’dә isә Avropa kökәnli “Turkic” kәlmәsinә qarşılıq “Türkül” kәlmәsi işlәdilir.

Başqa tәrәfdәn, Türkiyә’dә “Türk” adı milli (etnik) bir ad olaraq işlәdildiyindә, tәkcә Türkiyә vә Balķanlar-Qibris Türklәrini öz içinә alır vә örnәyin İraq, Suriyә vә İran’da yaşayanları, hәtta bunlar özlәrini “Türk” adlandırsalar bilә qapsamır. Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ü tәkcә özlәrinin milli (etnik) adı olaraq qәbul edir.

Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ü milli ad olaraq tәkcә özlәrininki bildiyindәn dolayı da, ötәki Türkül (Turkic) millәtlәrә birәr başqa milli ad bulmuş vәya qondarmışdır. Örnәyin Qazaq, Özbәk, Uyqur, Tatar, Türkmәn, Qırqız, .... Bizә isә özәl bir milli ad tapamadıqlarından dolayı, geçmişdә Ərәb gәzginlәrinin Azәrbaycan’da işlәk olan İrani (Iranic) dillәrini adlandırmaq üçün qullandıqları vә bugün dә Paniranistlәr vә İran devlәtinin bizi adlandırmada işlәtdiyi “Âzәri” adını mәnimsәmişlәr.

Sonucda Türkiyә rәsmi görüşü, millәt adı olaraq özlәrini “Türk” vә bizi “Âzәri” vә әn yaxşı halda “Âzәri Türkü” (sulandırılmış Türk) diyә tanımlayır vә bilir. Başqa bir deyişlә, Türkiyәlilәr bizim dә ortaq olduğumuz “Türk” milli adını musadirә etmiş, daha doğrusu bu milli adı bizdәn çalmışlar. Unutulmamalıdır Türkiyә’dә özlәrini “Osmanlı” adlandırdıqları zamanlarda, biz özümüzü “Türk” adlandırırdıq, indi dә “Türk” adlandırırıq.

Mәnim bu qonudakı görüşlәrim özәtlә belәdir:

1-“Âzәri” adını, “Türk” xalqı vә dili üçün qullanmaq tәmәlsiz vә yanlışdır. Bu ad nә İran’da, nә Türkiyә’dә, nә dә İngilizcәdә biz vә dilimizi adlandırmaq üçün işlәdilmәmәlidir.

2-Türkül (Turkic) xalq vә millәtlәr hәr biri öz bәyәndiklәri, mәnimsәdiklәri vә işlәtdiklәri adlarla adlandırılmalıdırlar. Örnәyin Özbәk, Uyqur, Tatar, Türkmәn, Qazaq, Qırqız, ....

3-Türkül (Turkic) xalqlar arasında, milli adı ortaq vә “Türk” olan iki millәt vardır. O da biz vә Türkiyә-Balķan-Qibris’dә olanlardır. Bu iki millәti adlandıranda, özәlliklә bunları bir birindәn ayırt etmәk istәrkәn, “Türkiyә Türkü” vә “Azәrbaycan Türkü” diyә adlandırmalıyıq. Necәki “Balķan Türkü” vә “Qibris Türkü” deyirik.

4-Acı gәrçәk budur ki milli adımız olan “Türk”ü, tәkcә İran devlәti vә Paniranistlәr deyil, Türkiyә rәsmi görüşü dә bizim әlimizdәn almaya, bizdәn çalmaya qalxışmışdır. Bu davranış kәsinliklә bizim qәbul edәbilәcәyimiz bir davranış deyildir.

5-Türkiyә Türklәri, özәlliklә bu ölkәnin eliti vә rәsmi görüşü, bizim milli adımız olan “Türk”ü bizә qaytarmaq vә daha doğrusu “Türk” milli adınını bizimlә paylaşmaq zorundadır. Türkiyә rәsmi görüşü, “Türk”ün millәt adı vә etnik ad olaraq tәkcә onları deyil bizi dә tәmsil etdiyini, bu milli adın iki millәtә âyid olduğunu qәbul etmәli vә bu gәrçәyә sayqı göstәrmәlidir.

6-Bu doğrultuda, Türkiyә mediyasında çıxan “Türk-İran ilişgilәri” kimi tәrkiblәr tәmәldәn yanlışdır. Birincisi buna görә ki “İran” bir devlәt adıdır, millәt adı deyildir. Dolayısı ilә “İran”ın qarşılığı “Türkiyә” olmalıdır vә nә “Türk”. İkincisi “Türk”, Türkiyә devlәti ilә eşit tutulamaz, Türkiyә devlәti bütün Türkiyәlilәrin vә nә tәkcә bu ölkәdә yaşayan Türklәrin devlәtidir. Ayrıca “Türk”dәn amac, bir millәt isә dә, onu Türkiyә’dә yaşayanlara tәkәl vә özәl etmәk yanlışdır. “Türk”, Türkiyәlilәrin milli adı olduğu qәdәr, bizim dә milli adımızdır.

Sayqılarımla

Mehran Baharlı
----------------
From: M. Ucal Uluturk
Subject: Yan: [TurkNews] Türkiye’nin Ortadoğu Politikasında Paradigma Değişikliği
To: AzerNews@yahoogroups.com
Date: Tuesday, September 1, 2009, 2:58 AM

Sayin Arif Keskin yine `Turkiye dis politikasi`ni, `TURK dis politikasi` olarak adlandirmislar!
Sayin Keskin`e bi sorum var:
Siz Quzey Azerbaycan ile ilgili bunun kimi bi yazida, acaba `Azerbaycan dis politikasi` yerine 'TURK dis politikai` terimini islder misiniz?

tesekkurler

------------------------

فشار براي تغيير مير تركي به سيد فارسي

آخرین میر آذربایجان

سید حیدر بیات

دیروز سایت تابناک خبر جالبی را به نقل از روزنامه جمهوری اسلامی بر روی خروجی خود قرار داد. بر اساس نوشته این سایت: « جمهوری اسلامی نوشت: از يزد خبر مي رسد افراد شرور با دامن زدن به شايعات و ارسال پيامكهاي تخريبي درصدد زير سئوال بردن سيادت ميرحسين موسوي يكي از نامزدهاي رياست جمهوري هستند.
در اين پيامك ها كه در سطح وسيع انتشار يافته و در اختيار مشتركين قرار گرفته به دروغ ادعا شده شوراي نگهبان به ميرحسين موسوي اعلام كرد به علت سيد نبودن شما حق استفاده از شال سبز در امور انتخاباتي را نداريد! ميرحسين موسوي از سادات اصيل خامنه تبريز است .» (کد خبر: ۴۷۶۷)

سلاله پیامبر اسلام به جهت احترامی که مردم بدانها قائلند هماره با نام و علائم مشخصی در جامعه شناخته شده اند. یکی از این علامتها شال سبز و دیگری عمامه سیاه است. همچنین سادات در دوره‌ای بانام علوی شناخته می شده‌اند و در متون قدیمی مثلا ترکیب علوی‌ای دیدم به معنای سیدی دیدم است. در برخی از مقاطع تاریخی آنان را به نام شریف شناخته‌اند چنانکه عرب‌ها به جای سید رضی و سید مرتضی گردآورنده نهج البلاغه و برادرش شریف رضی و شریف مرتضی میگویند. گویا در آذربایجان نیز زمانی به سادات شریف می‌گفته‌اند چنانکه اردبیلی‌ها امروزه به شال، شریف میگویند. به اعتبار اینکه سادات با شال شناخته می‌شده‌اند، با بکارگیری علاقه حال و محل به شال نیز مجازا شریف گفته‌اند که کاربرد آن تا به امروز ادامه دارد.
در آذربایجان اما به سادات میر گفته می‌شود یعنی در واقع گفته می‌شد. در منظومه حیدربابای شهریار که شهریار در آن اشارات فراوانی به کسانی که حضور آنها در رقم خوردن خاطرات کودکیش نقش داشته‌ است و اکثر آنها نیز سید بوده‌اند دوبار از کلمه سید استفاده شده است و در عوض بارها از کلمه میر نام برده شده است. این ابیات در پایان مقاله درج خواهد شد.
در روستای ما نیز عموما به سادات میر می‌گفتند، و هنوز هم این عنوان و پیشوند در آنجا کاربرد دارد.
چند سال پیش یکی از سادات میانه که دستی نیز در شعر ترکی دارد خاطره‌ای را برایم تعریف کرد که تکان‌دهنده بود. ایشان می‌گفت برای صدور شناسنامه دخترم به ثبت احوال قم مراجعه کردم، در آنجا به من گفتند باید طبق بخشنامه سادات آذربایجانی که در شناسنامه آنها پیشوند میر به کار رفته است این پیشوند را به سید تبدیل کنند.
این خاطره از این جهت تکان‌دهنده بود احساس کردم ماشین یکسان سازی از هیچ یک از حوزه‌ها و ساحت‌ها غافل ننشسته است، و در هر جا که اندک تفاوتی بین مرکز و پیرامون می‌بیند وارد عمل می‌شود.
بی‌گمان برای این که نسل‌های آینده حیدربابای شهریار را بفهمند، و همچنین به مفهوم میر در کلمه میرجعفر پیشه‌وری و میرحسین موسوی و … پی‌ببرند نیاز به لغتنامه خواهند داشت. چرا که ماشین آسیملاسیون اینگونه خواسته است.
و در سایه همین یکسان سازی است که SMSی از آن دست در شهر یزد منتشر می‌شود و همین نشان می‌دهد که کتمان‌کاری رسانه‌های دولتی تا چه اندازه در میان فرهنگهای ایرانی فاصله انداخته است.
*
نمی‌دانم در شناسنامه میرحسین نیز کلمه میر به سید تبدیل شده است یا نه؟ به هر حال فرقی نمی‌کند آنچه مسلم است ظاهرا میرحسین موسوی آخرین میر آذربایجان است که با این نام در ذهن مردم نقش می‌بندد و شناخته می‌شود. اگر چه آرزو بر جوانان عیب نیست و آرزومندیم سازمان ثبت احوال کشور میر‌ها را به شناسنامه‌ها بازگرداند و در مورد فرهنگ مردم تصمیمات بی‌مورد اتخاذ نکند.
در پایان بعضی از ابیات حیدر بابا که کلمه میر در آن بکار رفته است درج می‌گردد. ضمنا چنانکه بارها نوشته‌ام منظومه حیدربابا از جهات گوناگون قابل بررسی است که این سخن بگذار تا وقت دگر.
۱
حیدربابا، میر اژدر سس‌لننده،
۲
آمیر قاففار سئیییدلرین تاجییدی،
۳
میر مصطفی دایی، اوجا بوی بابا،
۴
میر صالحین دلیسوولوق ائتمه‌سی،
میر عزیزین شیرین شاخسئی گئتمه‌سی،
میر مممدین قورولماسی، بیتمه‌سی،
ایندی دئسک اهوالاتدی، ناغیلدی،
کئچدی، گئتدی، ایتدی، باتدی، داغیلدی.
۵
میر عبدولون آینادا قاش یاخماسی،
۶
میر قادیر ده هر دم بیرین قاپاردی،
۷
خانیم عمه میر عبدولون سؤزونو،
۸
حیدر بابا، آمیر حیدر نئیه‌ییر؟
۹
آمیر یحیا عم‌قیزی‌نین قولویدو

بعد التحریر:
آخرین میر آذربایجان اما زبان ترکی آذربایجانی را از یاد برده است. در خبرها خواندیم ایشان برای صحبت کردن به زبان ترکی در آذربایجان، تمرین می‌کردند. نیز نمی‌دانیم که آیا میر ما زبان ترکی را به فرزندانش آموخته است و یا آنها تنها کلمه میر را از آذربایجان به یادگار دارند؟

Soyadsonluqları məcburi şəkildə milliləşdirilməlidir

Yazar: BAKI TƏBRİZ @ May 19, 2009 11:02

VƏTƏNDAŞ HƏMRƏYLİYİ PARTİYASININ BƏYANATI

1991-ci il oktyabrın 18-dən – Müstəqilliyin Bərpası Aktının qəbulundan 18 ilə yaxın vaxt keçməsinə və bu vaxt ərzində Azərbaycanın suf\veren ölkə kimi dünyada tanınmasına, beynəlxalq aləmdə bitərəf, bərabərhüquqlu, etibarlə tərəfdaş kimi özünü təsdiqləməsinə baxmayaraq, yenə də rus imperiyasından qalma yanlış ənənələrin davam etməsi təbii ki, bizi narahat etməyə bilməz. Bu sırada əsas yerlərdən birini isə 18 ildi müstəqil olan Azərbaycan vətəndaşlarının hələ də rus soyad sonluqlarından – ov, yev-lərdən ayrılmamasıdır.



Rus dilindən təcavüz kimi istifadə edilməsinin əsası kimi rusların Azərbaycana qarşı assimlyasiya-ruslaşdırma siyasətinə nəzər salaq.

1. Azərbaycan soyadlarını ruslaşdırmaq məqsədilə soyadlarımızın sonuna –ov, -ev, şəkliçisi artırıldı və bununla da kökü çox qədimlərə gedib çıxan –lı, -li, -lu, -lü, -uşağı kimi soyad sonluqlarımızın unutdurulmasına cəhd edildi.

(Müqayisə üçün: Bizimlə eyni coğrafi məkanda yaşayan gürcülərin –dze, -şvili, ermənilərin –yan, -yanç soyad sonluqları dəyişdirilməmişdi).

2. Dilimizi ruslaşdırmaq məqsədi ilə şəxs adlarımızı və coğrafi adlarımızı tərtib edir, onları tanınmaz hala salırdılar. Bu da millətimizin daüaqlarını psixoloji və mənəvi cəhətdən sarsıdırdı. Bütün bu məqsədyönlü siyasət aşağıdakı şəkildə aparılırdı:

a) Ad, soyad və ata adları bilərəkdən təhrif olunurdu. Məsələn: Yaqub Yaqubov əvəzinə Yakubov, Qulu Quliyev əvəzinə Kuli Kuliyev, Qara Qarayev əvəzinə kara Karayev, «oğlu» əvəzinə «oqlı», «qızı» əvəzinə «kızı» və s. yazılırdı.

b) Coğrafi adlar və topnimlər bilərəkdən təhrif olunurdular. Məsələn: Quba əvəzinə kuba, Araz əvəzinə Araks, Qusar əvəzinə Kusar, Qax əvəzinə Kaxi, Balakən əvəzinə Belokan, Şamaxı əvəzinə Şemaxa və s. yazılırdı.

Rus dilinin əlifbasında Azərbaycan dilinin bütün səslərini və incəliklərini əks etdirmək üçün kifayət qədər hərflər olduğu halda, bütün bu yanıltmacoyununun həyata keçirilməsində bir məqsəd vardı: türklərin bir millət kimi rus imperiyasının daxilində əridilməsi.

Təəssüf ki, Milli kimliyimizə xəyanət kimi həyata keçirilən bu akt hələ də aradan qaldırılmayıb və müstəqil Azərbaycan dövlətinin yönəticiləri soyad sonluqlarının milliləşməsi məsəlsinə biganə yanaşmaqda davam edirlər. Bu təşəbbüsdə bulunan ayrı-ayrı vətənpərvər vətəndaşlar isə soyadlarını dəyişmək istəyəndə ciddi təzyiqlərə məruz qalır, çoxlu güc, əsəb və pul sərf edirlər.

Azərbaycan soyadlarının sonluğunda rus şəkilçiləri –ov, -ev qalması bir millət kimi bizim şərəf və ləyaqətimizə təhqirdir.

Təsadüfi deyil ki, son günlərdə Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində yaşanan gərginlik zamanı bir sıra qüvvələr soyad sonluqlarından imtina etməmyimizi Milli çatışmamazlıq və əsarətə meyllilik kimi xarakterizə etməyə cəhd etdilər.

Bütün bunları nəzər alaraq Azərbaycan hakimiyyətindən milli soyad sonluqlarının məcburi qaydada tətbiq olunması üçün qərar verməsini və gecikmiş də olsa, bu sahədə əməlli addımların atılmasını tələb edirik.

VHP Siyasi Şurası

شهرداري و شوراي شهر خواستار تغيير نام شهر تاريخي از آغكند به كاغذ كنان شدند

باشگون(دوشنبه) ۲٨ ارديبهشت ۱٣٨٨ - ۱٨ می ۲۰۰۹



مييانا خبر:بر اساس اخبار ارسالي از شهر آغكند مركز بخش تاريخي كاغذ كنان (يكي از بخشهاي شهرستان ميانه) شهرداري و شوراي شهر اين شهر در يك اقدام عجيب با ارسال نامه اي به وزارت كشور خواستار تغيير نام اين شهر تاريخي از آغكند به كاغذ كنان شدند. اين اقدام در حالي صورت ميگيرد كه اعضاي شوراهاي روستايي روستاهاي بخش كاغذ كنان و جمعي از فعالان فرهنگي و سياسي شهرستان ميانه با ارمضاي طوماري اعتراض خود را به اين اقدام نابخردانه اعلام كرده اند .
در گذشته نام آغکند آنچنان گسترده بوده است که گاهی بجای کاغذکنان می گفتند: آغجاکند که نام اصلی آغکند بوده است. آیا صحیح است این نام کهن به نفع واژه نامأنوس و جعلی کاغذکنان حذف شود؟
تحریف اسامی ترکی منطقه آذربایجان از فعالیتهای نژادپرستانه حکومت پهلوی بوده و مسئولین نظام اسلامی به قومیتها، گویشها و زبانها احترام می گذارند. این کار اهانت به خاکی است که صدها نابغه را در آغوش خود پرورده است. نام بلند آغکند حتی درصورت تحریف همیشه در تاریخ خواهد ماند. دیدید که چگونه بعد از هفتصد سال نام خونج زنده شد.
«کند» در ترکی به معنای شهر است و در سده های گذشته به معنای روستا درآمده است و در میان شهرهای ترکها، شهرهای بزرگی با این نام وجود دارند که شهرت جهانی دارند، مانند تاشکند (داش کند) و سمرقند(سمرکند). لذا تصور نکنید آغکند به معنای روستای سفید! است.
http://www.kaghazkonan.ir/new/detail.aspx?mc=2&sc=1&pc=1&ctg=1&c=52&lang=Fa

نام ترکی ممنوع!

ادامه فشارها بر عباس لسانی فعال سرشناس مدنی در اردبیل

اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
چهارشنبه ۱۲ فروردين ۱٣٨٨ - ۱ آوريل ۲۰۰۹

ساوالان سسی: شورای تامین استان اردبیل مهلت تغییر نام ترکی مغازه عباس لسانی فعال مدنی آذربایجانی را تا ۱۹ فروردین ۱۳۸۸ تمدید نمود.

به گزارش خبرنگار ما از اردبیل ماموران لباس شخصی روز شنبه ۸/۱/۸۸ با مراجعه به مغازه عباس لسانی اعلام نمودند که شورای تامین استان اردبیل مهلت تغییر نام مغازه را تا ۱۹ فرودردین تمدید نموده است. به گفته مامورین آنها میتوانند لسانی را به جلسه شورای تامین استان ببرند تا با اعضای شورای تامین در خصوص نام مغازه اش مذاکره کند.

لازم به ذکر است شورای تامین استان اردبیل طی مصوبه ای دستور تغییر نام ترکی مغازه لسانی را صادر کرده است.

چندی پیش ماموران با نشان دادن نامه ای به لسانی از او خواسته بودند که نام مغازه اش را تا ۱ فروردین ۱۳۸۸ تغییر دهد وگرنه مغازه وی را پلمپ خواهند نمود.

عباس لسانی با خواسته مسئولین مخالفت کرده واعلام داشته که حاضر نیست نام ترکی مغازه اش را به هیچ وجه تغییر دهد. مغازه لسانی «چنلی بئل»نام دارد که نام قلعه کور اوغلی قهرمان تاریخی آذربایجانیها است.

مدافعان حقوق بشر در آذربایجان اعلام می دارند: "در ماههای اخیر در اکثر شهرهای آذربایجان فشار بر اماکنی که نامهای ترکی دارند افزایش یافته است به گونه ای که اماکنی که دارای اسامی ترکی هستند بعد از یکبار اخطار پلمپ می شوند."

سال گذشته «مصطفی پور محمدی»، وزیر وقت کشور در جواب سوال نمایندگان آذربایجان در خصوص بخشنامه تعویض نامهای ترکی به فارسی٬ خبر از لغو این مصوبه داده بود.

این فشارها در حالی صورت می گیرد که آداپ(انجمن دفاع از زندانیان سیاسی آذربایجانی در ایران) خبر از شکنجه هولناک رامین صادقی دیگر فعال اردبیلی به منظور دادن اعترافات دورغین بر علیه عباس لسانی و همسرش و دیگر فعالین مدنی آذربایجانی داده است.به عقیده این نهاد حقوق بشری تمام این اقدامات در راستای زمینه سازی جهت صدور احکام سنگین قضایی از سوی مقامات ایران برای عباس لسانی صورت می گیرد.

گفتنی است که لسانی، آبانماه ۸۷ پس از تحمل سی ماه زندان ناشی از دو مجازات پی در پی از زندان یزد آزاد گردید.

مصوبه شورای تامین استان اردبیل به منظور تغییر نام مغازه عباس لسانی، فعال مدنی شناخته شده آذربایجانی
--------------------------------------------------------------------------------



ساوالان سسی : شورای تامین استان اردبیل طی مصوبه ای دستور تغییر نام ترکی مغازه عباس لسانی را صادر نموده است.

ماموران اداره اماکن نیروی انتظامی اردبیل روز پنجشنبه ۲۹/۱۲/۸۷ با ابلاغ شفاهی اخطاریه ای به عباس لسانی فعال شناخته شده آذربایجانی٬دستور شورای تامین استان اردبیل جهت تغییر نام مغازه او را به وی ابلاغ نمودند.بر اساس ابلاغیه ای که ماموران به روئیت آقای لسانی رسانده اند وی باید نام ترکی مغازه اش راتا مورخه ۱/۱/۸۸ تغییر دهد و در غیر این صورت مغازه وی پلمپ خواهد شد.



عباس لسانی اعلام نموده است که حاضر نیست نام ترکی مغازه اش را به هیچ وجه تغییر دهد. مغازه لسانی «چنلی بئل»نام دارد که نام قلعه کور اوغلی قهرمان تاریخی آذربایجانیها است.



چندی پیش نیز تعدادی از فعالین مدنی آذربایجان در اردبیل به اتهام "عضویت در گروه ها و دسته جات غیر قانونی جهت بر هم زدن امنیت ملی" محاکمه و به تحمل ۵ سال زندان در تبعید محکوم گردیدند.



طبق حکم صادره منظور از گروههای غیر قانونی "حرکت ملی آذربایجان" و تشکیلات "چنلی بئل" عنوان شده و عباس لسانی نیز به عنوان رهبر گروه مذبور معرفی می گردد.



به گفته فعالین حقوق بشر "در آذربایجان تشکیلاتی به این نام وجود ندارد و "چنلی بئل" تنها نام محل کسب آقای لسانی است و این اقدام شورای تامین استان اردبیل در راستای زمینه چینی برای صدور حکم سنگین برای نامبرده به اتهام تشکیل گروه جهت بر هم زدن امنیت ملی صورت می پذیرد."



لساني، آبانماه ۸۷ پس از تحمل سي ماه زندان ناشي از دو مجازات پي در پي از زندان يزد آزاد گرديد.



منابع حقوق بشری اعلام می دارند: "در ماههای اخیر در اکثر شهرهای آذربایجان فشار بر اماکنی که نامهای ترکی دارند افزایش یافته است به گونه ای که اماکنی که دارای اسامی ترکی هستند بعد از یکبار اخطار پلمپ می شوند."



سال گذشته «مصطفی پور محمدی»، وزیر وقت کشور در جواب سوال نمایندگان آذربایجان در خصوص بخشنامه تعویض نامهای ترکی به فارسی٬ خبر از لغو این مصوبه داده بود.

نام تورکی یکی از شهرهای تابعه تهران تغییر یافت

میللی حرکت سه شنبه ۲۰ اسفند ۱۳۸۷: هیات وزیران با ایجاد 4 تغییر در تقسیمات کشورى استانهای کهگیلویه و بویراحمد، تهران و خوزستان موافقت کرد.

به گزارش واحد مرکزی خبر ، با تصویب وزیران عضو کمیسیون سیاسى و دفاعى و بنا به پیشنهاد وزارت کشور، روستاى چیتاب مرکز بخش کبگیان از توابع شهرستان دنا در استان کهگیلویه و بویر احمد به شهر تبدیل و به عنوان شهر چیتاب شناخته می ‌شود.

روستاى پاتاوه مرکز بخش پاتاوه از توابع شهرستان دنا در استان کهگیلویه و بویراحمد نیز به شهر تبدیل و از این پس به عنوان شهر پاتاوه شناخته می‌شود.

هیئت وزیران همچنین با تغییر نام روستای" قارپوزآباد" از توابع دهستان احمدآباد بخش مرکزى شهرستان نظرآباد در استان تهران به روستاى "صالحیه" موافقت کرد.

نام بخش شادروان از توابع شهرستان شوشتر در استان خوزستان به بخش شعیبیه تغییر یافت.

تشدید فشارهای دولتی برای مقابله با اسامی ترکی در آذربایجان

تشدید فشارهای دولتی برای مقابله با اسامی ترکی در آذربایجان
جمعه ۲ اسفند ۱٣٨۷ - ۲۰ فوريه ۲۰۰۹

ساوالان سسی: بنا به گزارشات رسیده از اردبیل ماموران اداره اماکن این شهر با مراجعه به مغازه های که دارای اسامی ترکی هستند صاحبان آن را در رابطه با نام غیر فارسی مغازه شدیدا تحت فشار قرار داده اند.ماموران اسامی ترکی چندبن مغازه را پاره و به صاحبان آن اعلام داشته اند، برای اینکه مشکلی پیش نیاید، یک نام فارسی برای مغازه خویش انتخاب کند.

این در حالی است که اکبر اعلمی نماینده سابق تبریز در مجلس شورای اسلامی سال گذشته از لغو مصوبه شورای تامین سازمان بازرگانی استان آذربایجان شرقی در خصوص "ممنوعیت استفاده از واژگان و عبارات ترکی در تابلوهای فروشگاه ها و برچسب کالاها"، به دستور وزرای کشور و بازرگانی داده بود.

گفتنی است؛ تابستان سال گذشته در پی تصمیم شورای تامین تبریز مبنی بر جلوگیری از استفاده اصناف و بازرگانان و کسبه از واژگان و عبارات ترکی آذربایجانی در تابلوهای فروشگاه ها و برچسب کالاها و ابلاغیه سازمان بازرگانی استان آذربایجان شرقی در زمینه اجرای این مصوبه، اکبر اعلمی و رسول صدیقی نمایندگان وقت تبریز و بناب، از شورای تأمین شهرستان مذکور به کمیسیون اصل نود شکایت کردند.

اعلمی طی دو تذکر مکتوب جداگانه به وزرای کشور و بازرگانی ، خواستار لغو مصوبه و ابلاغیه های مذکور شد که سید مسعود میر کاظمی و مصطفی پور محمدی وزرای بازرگانی کشور در نامه های خود به این نماینده عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس هفتم، از رسیدگی به مسئله خبر دادند و نوشتند "مصوبه شورای تامین تبریز و ابلاغیه سازمان بازرگانی آذربایجان غربی مورد تائید نبوده و کان لم یکن شده است".

در همین رابطه:
http://www.akbaralami.com/content/view/172/71/

پلمپ اماکن دارای نامهای ترکی در روز جهانی زبان مادری

پلمپ اماکن دارای نامهای ترکی در روز جهانی زبان مادری
چهارشنبه ۷ اسفند ۱٣٨۷ - ۲۵ فوريه ۲۰۰۹

ساوالان سسی: بنا به اخبار رسیده ماموران اداره اطلاعات شاهین دژ(سائین قالا) با فشار به صاحبان اماکن با اسامی ترکی چندین مغازه را پلمپ نمودند.

به گفته شاهدان عینی روز سوم اسفند ماه مصادف با روز جهانی زبان مادری٬ ماموران امنیتی با مراجعه به مغازه های با اسامی ترکی٬صاحبان آنان را تهدید نمودند که در صورت عدم تعغییر نامهای این اماکن آنها را پلمپ خواهد نمود.همچنین ماموران امنیتی چندین مغازه از جمله قهوه خانه "آذربایجان" که محل تجمع برخی از شاعران و فعالان فرهنگی سا ئین قالا بوده را پلمپ نمودند.

این فشارها در حالیست که سال گذشته بدنبال اعتراض نمایندگان آذربایجان در خصوص "ممنوعیت استفاده از واژگان و عبارات ترکی در تابلوهای فروشگاه ها و برچسب کالاها"،وزرای کشور و بازرگانی از لغو این مصوبه خبر داده بودند.

قلیج خان کندی یا احمد آباد ,گویجه قلعه یا بشارت آباد؟؟؟؟؟!!!!!!!!!!!

http://charoymag.blogfa.com/post-137.aspx

هر مکان وهر منطقه ای در طول تاریخ برای خود نامی داشته است که این نام نشان دهنده تاریخ وگذشته ساکنان آن سرزمین است این نام انتقال دهنده فرهنگ تمدن این سرزمین به نسل جدید است وبه نوعی نام هر مکانی با تاریخ و فرهنگ ان مکان یا منطقه مرتبط است وتغییر و تحریف آن همیشه در هر برهه از تاریخ بی احترامی به ساکنان و گذشتگان ان سرزمین است برای مثال در چند سال گذشته در یکی از کشورهای عربی نام خلیج فارس را یا از اشتباه یا از روی آگاهی خلیج عرب گفته بودند سر و صدای زیادی را به راه انداخت حتی این موضوع آنقدر برای مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران مهم بود که برای هر نماینده مجلس وقت مشخصی برای سخنرانی و اعتراض در این مورد به انها،در مجلس اختصاص یافته بود و حتی در خطبه های نماز، امام های جماعات عوض بیان کردن مسئله های دینی شرعی به بیان واعتراض در باره این مسئله می پرداختند !و....؟؟؟؟!!

بله تغییر و تحریف نام هر مکان ، منطقه ، قصبه ،شهر و روستا نوعی توهین و بی حرمتی به ساکنان فعلی این مناطق و خیانت به گذشتگان آن آب و خاک است امروز با این تغییر و تحریف در شهرستان خودمان یعنی چاراویماق مواجه هستیم نمی دانم کدام مسئول خائنی برای خوش کردن جای خود در پیش آقای احمدی نژاد و وزیراش آقای بشارتی تن به این خیانت داده است .

متاسفانه در چند روز گذشته متوجه شدیم که نام روستاهای قلیج خان کندی از این نام به نام مجعول و بی هویت و بیگانه احمد آباد و روستای گویجه قلعه از این نام به نام بشارت آباد تغییر یافته است گذاشتن این نامها اتفاقی نبوده است بلکه در پی سفرهایی که از طرف آقایان احمدی نژاد و بشارتی(وزیر احمدی نژاد)به شهرستان شده است صورت گرفته است حماقت این مسئولان دیگر بی حد و اندازه شده است ای مسئولی که به خود جرات این کار را داده ای بدان که از انسانیت بویی نبرده ای اگر از درس بزرگ انسانیت چیزی فهمیده بودی چنین جسارت و بی حرمتی بزرگی نمی کردی .

چرا وقتی هر چند به صورت اتفاقی به خلیج فارس خلج عرب گفته می شود صدای همه از علما گرفته تا جارو کش کنار خیابان به سماء می رسد و اینکه چرا کسانی که به اینگونه اعمال اعتراض می کنند(تغییر و تحرف ) خودشان تکرار کننده این کارها هستند ؟ این سئوالی است که این مسئولان و بقولی خدمتگذاران! صدیق! نظام جمهوری اسلامی! ایران باید به ان پاسخ دهند.؟

شاید برای احترام به یک مسئول آنهم اگر واقعا در خور احترام باشد! ، به یادش شاید یک خیابانی که تازه ساخته شده است یا بزرکراه ویا...آنجا را به نامش بکنند بلاخره آن مکان ، جایی است که هیچ هویتی ندارد هویتش با نام آن شخص پیدا می شود اما اینجوریش رو هم ندیده بودیم نمی دانم آقای احمدی نژاد برای چه اجازه داده نام روستای قیلج خان کندی را احمد آباد بگذارند در عوض کدام خدمت نامش را بروی این روستا گذاشته مگر نه اینکه خدمات ارزنده ای داده است !! پس چرا روستاها ی ما خالی از سکنه هستند چرا؟ لابد آقای بشارتی یادشان رفته که این راه گویجه قلعه بخاطر نامناسب و سعب العبور بودنش سالانه چقدر قربانی می گیرد و لابد این را هم نمی داند که با بارید کم ترین برفی ارتباط این روستاها بصورت چند ماهی با مرکز شهرستان چاراویماق یعنی قره اغاج قطع می شود و هر کسی که مریض داشته باشد یا انتظار خوب شدنش را بکشد یا انتظار مردنش را. جسم آقای احمدی نژاد باید سردتر از این برف و یخ باشد که این حالتها و وضعیتهای تاسف بار را درک نکند آنوقت نام خود را هم پیش کش کند که بفرمائین، خاک بر سر آن مسئولی که با این تغییر نام موافقت کند، ویا این تغییر نام را پیشنهاد کند مرگ بر آن مسئولی که در مقابل آنهمه تبعیض و بی توجهی خود به این منطقه محروم و مظلوم بگذارد نامش را روی فلان روستا بگذراند ./

تغيير نام قيليج خان كندي به احمدآباد

http://qilicxankandi.persianblog.ir/

قلیچ خان کندی: روستایی آباد با 509 نفر جمعیت و 77 خانوار در قسمت جنوب شرقی این شهرستان قرار دارد. که اسم آن از فردی با لقب و یا نام قیلیچ خان گرفته شده است. و این نوع لقب و نامگذاری در گذشته و همین الان نیز در بین مردم ترک دیده می شود. و قیلیچ ارسلان رومی (از پادشاهان سلاجقه روم) شاید مشهورترین فردی باشد که این نام را دارا بوده است، کند نیز کلمه ای ترکی به معنی روستا می باشد. که در کلمات زیادی می توان آنرا مشاهده کرد. باشکند (پایتخت)، سمرقند (سمرکند)، تاشکند (پایتخت ازبکستان)، بیرجند (بیرکند)

و این نوع نامگذاری در سایر روستاهای چاراویماق نیز به چشم می خورد:

مئهدی خان کندی، ذکیر کندی، شاهقلی کندی، میرزا بیک کندی، نصیر کندی، بایرام کندی، مراد خان کندی، مرتضی قلی کندی، بیک لر کندی، چودار کندی، ایشلک کندی، جارچی کندی، علی بی کندی، مخدوم کندی، مصطفی کندی، خادم کندی، حاجی کندی، علی کندی (آلی کندی)، قوجا کندی



نام این روستا را نیز به "احمدآباد" تغییر داده‌ اند. اما به نظر من اگر مسؤلین بی عرضه ما قصد نشان چاپلوسی و تملق آقای رئیس جمهور را داشتند (که البته ایشان این کارها را به حتم دوست ندارند) بهتر بود اسم این روستا را به "محمودآباد" تغییر می دادند. نه "احمدآباد" (البته شاید هم به یاد احمد آباد آبادان و احمد آباد مشهد این اسم را گذاشتند که بلکه شاید این روستا به خاطر تشابه اسمی با آن دو اسم آباد شود. اما این مسولین نادان باید بدانند که با عوض کردن اسم چیزی عوض نمی شود و خرابه ای آباد نمی شود. برای آباد کردن یک ده کوچک هم لیاقت می خواهد چه برسد به این همه روستا و قره آغاج که شما بی عرضه ها حتی کوچکترین مشکلی از آن را حل نکردید. و با پاچه خواری نماینده خائن شهرستان سعی در بقا بر صندلی ریاست خود دارید. و حرفی رو حرف پدرخوانده (قفر) نمی توانید بزنید. و با ادامه خشکسالی در سال آینده باید که بر زمینهای خشک و خالی چاراویماق ریاست کنید؟ چون دیگر مردمی در چاراویماق باقی نخواهد ماند)

تغيير نام گؤيجه قالا به بشارت آباد

http://goycaqala.persianblog.ir/

گویجه قالا: روستایی با جمعیت 729 نفر و 132 خانوار در قسمت جنوب غربی شهرستان که در جوار مراتع غنی شایوردو در مرز استان آذربایجان غربی (ارتفاعات سوغورلو [تخت سلیمان]) که با روستای قوجاکندی، قیزیل قالا، دلیک بولاق (به حاج آباد جعل گردیده است) و پیرسققا و ... قرار دارد. این روستا در بین کوههای بلند و بیشتر اوقات برفی قرار دارد که سرسبزی و آبادی خاصی دارد. و کلمه قالا (قلعه: این کلمه خود ترکی است و از فعل قالاماق حاصل شده است. کلمات قالاق، قالاما، قالاماق، قالا و ... از این ریشه اند) محصور بودن این روستا را در دل کوهها می رساند. . گؤیجه بلند بودن و سرسبز بودن مکان این روستا را می رساند. و این اسم صد در صد کلمه ای ترکی است. و تغییر آن چیزی جز، ضدیت با تورکان و تورکی ستیزی و خوش خدمتی به شوونیست فارس، مسولین و جعل کنندگان این اسم را نمی رساند.

اسم این روستا را به بشارت آباد تغییر داده اند. حالا چه وجه تسمیهی دارد و چه بشارتی به مردم محروم این منطقه داده اند الله اعلم!! (البته به قول دوستمان این بشارت را که باید بزودی مهاجرت کنند و در شهرهای دیگر به عنوان کارگر و سوپور مشغول شوند، البته باید این را نیز افزود که این بشارت می تواند بشارت جدا کردن این منطقه از آذربایجان و ایجاد استانی جدید نیز در منطقه باشد، استانی که بحثهای آن چندین سال است مطرح می شود، به احتمال زیاد این روستا و چندین روستای دیگر در آینده و با اتمام جاده ای که این ناحیه را به تکاب؟ [تیکان تپه] وصل می کند. جز آن شهرستان خواهد شد تا برنامه تکمیل و ایجاد استان جدیدی خارج از اسم آذربایجان به اتمام برسد.)

نگاهی به علل!! تغییر اسامی دو روستای چاراویماق:

http://dasbulaq.persianblog.ir/post/9/

مشاور امور مناطق محروم رئیس جمهور (بشارتی) در روستاهای گؤیجه قالا و قیلیچ خان کندی:


اسم این روستا (گؤیجه قالا) باعث محرومیت آن شده است.

چه تناسبی دارد که سی سال بعد از انقلاب و تشکیل جمهوری

اسلامی کلمه منحوس خان[!!] در اسم روستاهای ما باشد

(قیلیچ خان کندی)



آقای بشارتی مشاور امور مناطق محروم رئیس جمهور در سفری که به منطقه چاراویماق در سال گذشته داشته است در سخنرانی هایی که انجام داده است سنگ بنای این کار غیرفرهنگی و غیر انسانی – تغییر و جعل اسامی روستاهای چاراویماق - را دوباره بنا گذاشته و شروع کرده اند این کار که چندین سال بود متوقف شده بود و پس از شکست و ناکامی آقایان در تغییر نام روستای ظلم آباد احساس می شد که دیگر این کار تکرار نخواهد شد دوباره از سر گرفته شده است.

آقای بشارتی در روستای گؤیجه قالا و در جمع مردم عامی و اکثرا" بی سواد این روستا رشته سخن را بدست گرفته بوده است کلماتی معجزه آسا و سخنانی عوام پسند ایراد کرده و تغییر نام این روستا را جهت آباد شدن و پیشرفت آبادی بیان کرده است و مردمی که فقط به کلمه آباد شدن و پیشرفت روستا می اندیشیدند برای وی هورا کشیدند.

آقای بشارتی گفته: ای مردم من چندین سال است این روستا را می شناسم و به نظر من علت عقب ماندگی و محروم ماندن آن اسمش است با عوض کردن اسم روستا به پیشرفت و محرومیت زدایی این روستا می رسیم. (نقل به مضمون)

و دیگر کسی نبوده که بگوید آقای بشارتی اگر با عوض کردن اسم می شد منطقه ای را آباد کرد. پس نیازی به این همه طمطراق و رفت و آمد شما و امثال شما نیست. با عوض کردن اسم مناطق محروم و حتی هر جایی که می خواهید پیشرفته شود آنرا به پیشرفت برسانید. می توانید اسم همه مناطق ایران را شمیران بگذارید. و یا نه چرا شمیران؟ همان بشارت آباد.!!

حالا اگر عوض کردن اسم به محرومیت زدایی روستا کمک می کند!! چرا اسم خودتان را روی این روستا می گذارید شما که از بودن اسم یک خان که مجهول و ناشناس بوده بر روی یک روستا ناراحت می شوید حالا چطور اسم مبارک!! خودتان را بر روی یک روستا می گذارید؟ و گذشته و هویت آنرا به یکباره از بین می برید

اگر این طور باشد که هر کس بخواهد اسم خود را در زمان قدرتش بر روی روستا و شهری بگذارد سنگ روی سنگ بند نمی آید. و بلبشوری می شود که می دانی... ؟ پس در این صورت چرا اسم اورمیه را از رضائیه برگرداندید؟

اینرا بگویم که در معیت جناب مشاور مناطق محروم (راه حل ایشان برای محرومیت زدایی تغییر نام و هویت آن مناطق است که دیگر محروم نمی مانند) مسولین بی لیاقت شهرستان نیز حضور داشته اند اما از آنجا که بی لیاقتی جز وجود آقایان شده است هیچ کدام حرفی در این باره نزده اند

[شما را به خدا از فرمانداری که در مدرسه ای برای دانش آموزان چنین سخنانی بیان کرده است انتظار چه کاری دارید؟ چه لیاقتی؟

سخنان فرماندار: من هم در دوران بچگی کار می کردم به صحرا می رفتم خلور می آوردم. گاهی وقتها چپ می شد من زیر خر می ماندم و ...

البته وقتی گاهی جناب فرماندار زیر خر می ماندند احتمالا" گاهی هم خر زیر ایشان می ماندند. بالاخره ...]



اما آقای بشارتی در روستای قیلیچ خان کندی نیز سخنرانی شاهکاری انجام داده و در حضور مردم این روستا چنین بیاناتی ایراد نمودند:

بعد از گذشت سی سال از انقلاب شایسته نیست که کلمه منحوس خان در اسامی روستاها و مکانهای ما باشد و ما باید این اسامی را عوض کرده و نامهای بهتری و با مفهومی را بگذاریم (نقل به مضمون)

با این فرمایش جناب بشارتی منتظر جعل اسامی بقیه روستاهایی که در اسم آنان کلمه منحوس خان!! است باید بود. و چنین روستاهایی در چاراویماق کم نیستند. و با گذرادن اسم احمد آباد برای این روستا معنی اسامی با مفهوم و بهتر را نیز می شود فهمید!!



اما آقای بشارتی این کلمه نیست که منحوس است این فرد است که منحوس است. این فرد که پست است و پست ترین کارها را انجام می دهد. این فرد است که چون قدرت را در دست خود می بیند هر چه می خواهد می کند. دیگر فرقی نمی کند اسمش چه کلمه ای باشد. خان باشد، بشارتی باشد، بشارت باشد و ...

آقای بشارتی اگر کلمه خان منحوس است و باید عوض شود من کلمه دیگری را نیز سراغ دارم که باید بگویم منحوس تر از خان است و آن کلمه شاه است که همین رضاپالانی ها به سه روستای اصیل ما چسبانده اند. پس لطفا" نام این سه روستا را نیز عوض کنید. و به نام اصیل خودشان برگردانید.[روستاهای شهنواز سفلی، شهنواز علیا، شهنواز وسطی: جعلی بودن این اسم به وضوح معلوم است. اسم اصلی این روستاها "شن آوا" ست. آشاغی شن آوا – یوخاری شن آوا – اورتا شن آوا] که البته اسم اصیل آنها با معنی و با مفهوم است. البته اگر مشکلی با کلمه شن (شادی) نداشته باشید!!

آقای بشارتی من یک خانی را در چاراویماق می شناسم که گرچه کلمه خان را ندارد. اما از یک خان و شاه هم منحوس تر است. و او هم نماینده مافیایی و پدرخوانده، حکمران مطلق چاراویماق [قفر خان] است و بگویم که چاراویماق و هشترود الان "قفر خان کندی"شده است. پس با کلمات کاری نداشته باشید با افراد و واقعیت ها مواجه شوید.

آقای بشارتی شما می دانید که معانی اسامی این دو روستا چیست؟ شما اصلا" به رابطه اسم روستای گؤیجه قالا با مکان زیبای آن می توانید پی ببرید؟

شما می دانید که قیلیچ ها در تاریخ تورکان چه خدماتی به اسلام و مسلمین کردند؟ شما می دانید که قیلیچ ارسلان رومی لشگر صد هزار نفری پروس را برای اشغال بیت المقدس از بین برد.

اگر کلمه خان برای شما منحوس است و بیانگر ظلم است و طاغوت؛ این اسامی جدید برای نسلهای بعدی چه معنی خواهد داشت.

کاش می دانستید که در زبان ترکی خان علاوه بر آن لقب و کاربرد معنی سروی و بزرگی شخص را نیز دارد و بوده و هستند افراد زیادی در روستاها که خان نبودند ولی مردم آنان را خان صدا می زدند. (و مخالفت با این وجه کلمه کار پستی است)

و با این توجیه مسخره و خنده دار شما باید هزاران اسامی را در ایران عوض کنید.

اصلا" ابتدا همین کلمه ایران را عوض کنید چون در ترکی یک معنی بعدی هم می شود از آن برداشت کرد.؟

اصلا" کلمه فارس و فارسی را نیز عوض کنید چون با پرسه زدن و پارس کردن و پارس و ... یکی است و این کلمات دیگر کلا" منحوس!! هستند. و به خلیج فارس دیگر خلیج فارس نگویید.

اصلا" کلمه فارس یادآور طاغوتهای هخامنشی و ساسانیان است و یا تهران یادآور آغا محمد خان (ببخشید من این کلمه منحوس را به کار می برم با این معادلی که برای روستای قیلیچ خان گذاشتید یعنی احمد آباد باید بگویم که معادل خان منحوس را احمد قرار دادید و معادل کلمه محروم و عقب مانده گؤیجه قالا را بشارت آباد، ما یک چیزی از شما یاد گرفتیم کلمه محروم است، کلمه منحوس است، نه این روستا و آبادی عقب مانده و محروم) قاجار

اصلا" اسم دنیا را عوض کنید چرا که اسم عجوزه ای را برای دنیا گذاشتند.

سخن آخر آقای بشارتی دیگر زحمتی به مردم و خدمتگزاران محترم!! ندهید یک لیستی از اسامی روستاها و مناطق محروم تهیه نموده و با عوض کردن کلمات عقب مانده و ناشایست و منحوس آنها را آباد کنید. و از کلمات زیبای بشارت آباد، بشیر آباد، بشر آباد، بشار آباد، بشرت آباد و همخانواده های آن و یا از احمد آباد، محمود آباد (البته این یکی خیلی خوب است چون علاوه بر آباد شدن آن منطقه محروم به سان محمود آباد سرسبز و جنگلی نیز خواهد شد. و یا اصلا" می توانید همه این مناطق محروم را در محمود آباد جمع کنید)، مهراب آباد، داوود آباد و ...اگر خدای نکرده اسم کم آوردید. یک زنگی به ننه شوونیست ها و عمه شان بزن برایت اسامی درست کنند "درق (دره)، بالایی، کوروش آباد، ساسان، البته فرهنگستان زبان پارسی (البته اگر هنوز به منحوس بودن این کلمه نرسیده باشید) نیز از یاد نبرید.

آقای بشارتی در سالروز انقلاب اسلامی خوب هدیه ای به مردم چاراویماق و تورکان ایران دادید آنان که با خون دادن های فراوان سهمی عظیمی در به پیروزی رسیدن این انقلاب داشتند بلکه از تبعیض رضاپالانی و عمال شوونیست فارس و پانپارسها نجات پیدا کنند و دیگر هویت و فرهنگ آنان از بین برده نشود. و بتوانند نام و اسامی لااقل شهرها و روستاهای خود را داشته باشند. گرچه انقلاب این اسامی جعل شده را به اسامی اصیل و ترکی خودشان برنگرداند ولی این امیدواری را به عده ای داد که دیگر این جعل و تغییر اسامی متوقف شده است. اما اقدام غیر فرهنگی و غیر قانونی شما و مسولین استان و شهرستان در تغییر و جعل اسامی با توجیهات مزخرف و عوام فریبانه این امیدها را به باد داد. و نشان داد که شما نیز پا جای پای شوونیستها و رضاخانی های می گذارید.

من بازم امیدوارم که شما با برگردان اسامی اصیل این روستاها و روستاهایی که در چند دهه گذشته تغییر نام داده شده اند. از انجام این کار دست کشیده و مردم انقلابی و مومن تورک را از انقلاب و مسولین ناامیدتر نکنید.

و اینکه بجای اسم عوض کردن به مشکلات مردم برسید. با اسم عوض کردن چیزی عوض نخواهد شد. و دنباله رو خائنین به فرهنگ و هویت مردم تورک ایران زمین نباشید شما را همین مردم با رأیشان بالا آوردند. و درست به خاطر همین به قول تورکها "جایمایین" که اگر بر ضد مردم شدید. آنوقت آخر و عاقبت را که می دانید...

دوشنبه ٢۱ بهمن ۱۳۸٧ساعت ٧:٥٢ ‎ق.ظ توسط ماحمیت سینماز نظرات (0)
تگ ها: چاراویماق و کندلر

«یاغچی آباد» یا «یاخچی آباد»؟

«یاغچی آباد» یا «یاخچی آباد»؟

http://t-u.blogfa.com/

تئهران اوشاقلاری -تا جائیکه یادم میآید و یادمان میآید اسم محلۀ ما «یاخچی آباد» بوده، اما معلوم نیست که در این چند سال اخیر چه بر سر این محلۀ خوب آباد شده(یاخچی آباد) آمده که نامش به یاغچی(روغنچی)آباد تغییر داده شده است! من که چیزی از روغن و روغنچی نه دیده ام و نه شنیده ام و تا چند سال پیش بر روی تابلوها و نقشه ها (یاخچی آباد) دیده بودیم ولاغیر.


چند سالیست دیده شده که شهرداری منطقۀ 16 تهران در یک اقدام عجیب، نام زیبا و با مسمّای یاخچی آباد را به اسم نامتعارف «یاغچی آباد» تغییر داده! و اخیراً هم بر روی نقشه های جغرافیایی شهر تهران به همین شکل تغییر داده شده و لابد تا چند سال دیگر باید شاهد تغییر آن به روغنچی آباد و روغن آباد و حتی مثل موارد مشابه و توهین آمیز دیگر یاغی آباد و ... که بعید هم نیست باشیم.


اهالی آگاه و روشنفکر محله نیز بارها با حضور خود در شهرداری منطقه، به این تغییر نام عجیب و مشکوک، اعتراض کرده اند و چون مسئولین مربوطه جواب قانع کننده ای نداشتند نتیجۀ اعتراضات تاحدودی مثبت بوده اما بنظر من این مسئله باید جدی تر و بیش از پیش پیگیری شود تا هر ارگان و سازمانی که اینچنین اقدام به تغییرات نامتعارف و مشکوکی دستیازی میکند را منصرف نمایند و این را هم فراموش نکنیم که امروز بهتر از فردا خواهد بود.




سومئر تئهرانلی چهارشنبه نهم بهمن 1387

پروژه حذف اسامی ترکی مغازه ها در تبریز ادامه دارد

پروژه حذف اسامی ترکی مغازه ها در تبریز ادامه دارد


آراگون(يکشنبه) ٨ دی ۱٣٨۷ - ۲٨ دسامبر ۲۰۰٨



اویرنجی: بر اساس گزارشات رسیده به سایت اویرنجی، پروژه حذف اسامی ترکی در تبریز ادامه دارد. در راستای حذف هویت ترکی در آذربایجان پروژه حذف اسامی ترکی مغازه ها از طرف اداره اماکن به اجرا در آمده است. اسامی مغازه های ایلقار آدلی - ساری تئل - آنا - آیا تای واقع در خیابان شهریار با زور و تهدید اداره اماکن تغییر یافته است.

چندی پیش طی بخشنامه ای از طرف حکومت مرکزی صاحبان مغازه ها یی که اسامی بیگانه ( بخوانید ترکی) داشته اند، مجبور به تغییر اسامی مغازه هایشان شده اند.

جمهوری اسلامی به بزرگترین دشمن زبان ترکی تبدیل شده است

جمهوری اسلامی به بزرگترین دشمن زبان ترکی تبدیل شده است


جمهوری اسلامی تلاشهای خود را برای محو زبان ترکی در مرزهای جغرافیایی م8سوم به ایران افزایش داده است.

رژیم حاکم بر ایران به همراه شوونیست های فارس دست در دست هم، کمر به نابودی آثار گرانقدر ترکی در ایران بسته اند.

امپراطوری عظیم سلجوقی و پیش از آن هزاران سال بود که ترکها در مرزهای جغرافیایی موسوم به ایران سابقه سکونت داشتند و بسیاری از میراث عظیم کنو6ی ایران یادگار ترکان است.

اکنون در حالی که بیش از 50 درصد جمعیت ایران را ترکها اعم از ترکهای آذربایجان، ترکمنها، قشقایی ها و ... تشکیل داده اند جمهوری اسلامی کمر به قتل زبان ترکی برداشته است.

ممنوعیت تدریس به زبانهای مادری ملیتها در ایران ادامه دارد، بسیاری از اسامی ترکی شهرها و روB 3تاهای ترکمن صحرا تغییر یافته اند و ترکمنها نمی توانند نامهای ترکی برای فرزندان خود برگزینند.

در حالی که ترکمنها برای آسیمیلیه شدن تحت شدیدترین تبلیغات دشمنشان (رژیم جمهوری اسلامی) قرار گرفته اند از آذربایجان نیز خبر می رسد که در تبریز و شهرهای آذربایجان نیز جمهوری اسلامی به بهانه ممنوعیت اسامی و واژگان بیگانه ترکهای آذربایجا=D 9 را به تغییر نامهای ترکی مجبور می کند.

جمهوری اسلامی دست در دست شوونیست های نژادپرست فارس داده است تا مرگ زبان ترکی در ایران را جشن بگیرد. آرزویی که جز خیالی باطل چیز دیگری نخواهد بود.

وزارت فرهنگ جمهوری اسلامی برای اجرای این طرح به 590 مغازه برای تغییر نام به اسامی فارسی اخطار داده20است و 530 مغازه مجبور به تغییر نام خود شده اند.

ترکمنها، ترکهای آذربایجان، قشقایی ها و .... زبان مادری را در طول هزاران سال به کمال رسانده اند و این زبان زیبا در پوست و خون آنها عجین گشته است.

سازمان آزادیبخش ترکمن صحرا ضمن آنکه تلاشهای جمهوری اسلامی برای نابودی زبان ترکی را به شدت محک م می کند اعلام می دارد زبان ترکی زنده خواهد ماند تا زمانی که یک ترک در ایران زنده بماند. و جمهوری اسلامی برای نابودی زبان ترکی چاره ای ندارد جز اینکه از دریای خون میلیونها ترکمن، ترک آذربایجان، قشقایی و غیره بگذرد.

زبان ناموس ملت ترک اعم از ترکمن، آذری و قشقایی است و این ملت =D 8جازه کوچکترین تعریضی را به زبان و فرهنگ غنی هزاران ساله خود نخواهد داد. زبان ترکی زنده است تا مادران غیور ترک خواه ترکمن و خواه آذری زنده هستند. و تا زمانی که مادران این سرزمین زنده باشند زبان مادری آنها نیز الی الأبد زنده و جاوید خواهد ماند.



سازمان آزادیبخش ترکمن صحرا – تورکمن صحرا آزادلیق قD9راماسی

TURKMENSAHRA AZADLYK GURAMASY

TURKMENSAHRA LIBERATION ORGANIZATION



http://www.azatlyk.net/138F.htm
http://www.azatlyk.net/138E.htm

در پی فشار مسئولین مبنی بر تغییر نام اسامی بیگانه از معابر عمومی3 مغازه دیگر در شهر تبریز نام تورکی خود را به فارسی تغییر دادند

در پی فشار مسئولین مبنی بر تغییر نام اسامی بیگانه از معابر عمومی3 مغازه دیگر در شهر تبریز نام تورکی خود را به فارسی تغییر دادند


میللی حرکت یکشنبه ۱ دی ۱۳۸۷:
وبلاگ خبری تشکل آرمان: همانگونه که در چند روز اخیر برخی از مسئولین به اصطلاح فرهنگی شهر تبریز نیز وعده داده بودند !!! فشار بر مغازه​داران تبریز و چند شهرستان دیگر آذربایجان شرقی برای تغییر اسامی بیگانه افزایش یافته است . در راستای همین فشارها 3 مغازه در شهر تبریز نام خود را تغییر دادند .

یکی از رستورانهای شهر تبریز که قبلا با نام "ترک" شناخته می​شد ،اخیرا با افزودن "الف" به رستوران "اترک" تبدیل شده است .

فروشگاه البسه "آذرترک" واقع در کوی شهریار خیابان خیام نیز با تذکر مسئولین به "توت فرنگی" تغییر یافته است و فروشگاه "دومان" واقع در شریعتی(شهناز) جنوبی نیز از این به بعد با نام "رومان"به فعالیت خود ادامه خواهد داد.

این موفقیت عظیم را به تمام مسئولین امنیتی و فرهنگی شهر که با این کار فرهنگی شهرمان را نجات دادند تشکر می​کنیم.

فشارهای جدید برای بیگانه شمردن واژگان مربوط به زبان مادری در آذربایجان

بهانه فشارهای جدید برای بیگانه شمردن واژگان مربوط به زبان مادری در آذربایجان:


اكبر اعلمي


اين دود سيه فام که از بام وطن خاست ،از ماست

که بر ماست


تیر ماه سال گذشته فرماندار و شورای تامین شهرستان تبریز به بهانه اجرای " قانون ممنوعيت به‌كارگيري اسامي، عناوين و اصطلاحات بيگانه" ،به مدیر کل سازمان بازرگانی استان آذربایجانشرقی ابلاغ کرده بودند که از طریق صدور بخشنامه ای و ابلاغ آن به صاحبان حرف و اصناف مختلف آنها را ملزم به حذف هر گونه اسامی و عبارات ترکی از برچسب محصولات تولیدی و تابلوی سر در مغازه های خود نماید.

نظر به غیر قانونی بودن این اقدام شورای تامین و بخشنامه صادره از سوی سازمان بازرگانی استان ،ضمن اعلام شکایت از بانیان بخشنامه غیر قانونی مزبور به کمیسیون اصل نود مجلس(1) و تذکر به وزرای کشور و بازرگانی که از طریق تریبون مجلس قرائت شد(2) ، باتفاق نماینده وقت بناب در قالب دو سوال مکتوب ،وزرای کشور و بازرگانی را جهت ادای توضیح به مجلس فراخواندیم(3) ،در پی این اقدامات وزرای مذکور طی نامه هائی خطاب به اینجانب ،مصوبه شورای تامین و بخشنامه غیر قانونی سازمان بازرگانی استان آذربایجانشرقی را لغو کرده و آنرا کان لم یکن اعلام کردند.(4)

بعضی از قرائن و شواهد حاکیست که اخیرا در استان آذربایجانشرقی به بهانه اجرای " قانون ممنوعيت به‌كارگيري اسامي، عناوين و اصطلاحات بيگانه" برخی از صاحبان حرف و اصناف مختلف دوباره تحت فشار قرار گرفته اند تا عبارات و واژگان ترکی را که از دیرباز به عنوان برچسب بر روی کالاها و یا تابلوی سر در مغازه های خود مورد استفاده قرار داده اند حذف و از معادل های فارسی آن استفاده نمایند!

به منظور آگاهی اصناف و صاحبان حرف مناطق ترک نشین و یا مناطق مربوط به سایر اقوام نسبت به حقوق خود ، لازم است که در این رابطه به چند نکته اشاره شود:

یکم- بموجب اصل 15 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ، "زبان و خط رسمي و مشترك مردم ايران فارسي است . اسناد و مكاتبات و متون رسمي و كتب درسي بايد با اين زبان و خط باشد" ،در ادامه این اصل تاکید شده است که " استفاده از زبانهاي محلي و قومي در مطبوعات و رسانه هاي گروهي و تدريس ادبيات آنها در مدارس ، در كنار زبان فارسي آزاد است ". نتایجی که از قسمت اخیر اصل 15 بدست می آید عبارتند از:

-زبان های محلی و قومی نه تنها زبان بیگانه تلقی نمی شود بلکه جزء غیر قابل تفکیک زبان های ایرانی است و از منظر قران هم اختلاف در زبان ،از آیات و نشانه های الهی محسوب می شود.

-استفاده از زبان های قومی و محلی نه تنها غیر قانونی نبوده و تخلّف محسوب نمی شود ،بلکه به عنوان یک حق قانونی می تواند در مطبوعات و رسانه های گروهی نیز مورد استفاده قرار گرفته و حتی فراتر از آن در مدارس هم تدریس شود.

-هیچ قانون عادی نمی تواند در تعارض و یا تنافر با اصل مذکور به تصویب برسد و در صورت تصویب نیز قابلیت اجرا ندارد.

- با توجه به مراتب فوق ،بطریق اولی بکارگیری اسامي، عناوين و اصطلاحات ترکی ،کردی ،بلوچی ، ترکمنی و سایر زبان های قومی و محلی در تابلوی سر درمغازه ها و برچسب کالاها و نظایر آن نه تنها هیچ منع قانونی ندارد بلکه از حقوق مسلم طبیعی و شهروندی است.

دوم- بموجب بند 7 و 14 قانون اساسی "تامين آزاديهاي سياسي و اجتماعي در حدود قانون" و همچنین "تامين حقوق همه جانبه افراد و ايجاد امنيت قضايي عادلانه براي همه و تساوي عموم در برابر قانون" از تکالیف هیات حاکمه بوده و دولت موظف است همه امكانات خود را برای تحقّق آن از جمله حقوق مذکور در اصل 15 این قانون ، به كار برد.

وانگهی اصل بیستم قانون اساسی نیز تصریح می کند که همه افراد ملت در حمايت قانون قرار دارند و از همه حقوق انساني ، سياسي ، اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي با رعايت موازين اسلام برخوردارند.

سوم- بموجب ماده 570 قانون مجازات اسلامی "هر یک از مقامات و مامورین وابسته به نهادها و دستگاه های حکومتی که برخلاف قانون ، آزادی شخصی افراد ملت را سلب کند یا آنان را از حقوق مقرر در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران محروم نماید ، علاوه بر انفصال از خدمت و محرومیت یک تا پنج سال از مشاغل حکومتی ، به حبس از دو ماه تا سه سال محکوم خواهد شد."

نظر باینکه براساس قسمت اخیر اضل 15 قانون اساسی استفاده از زبانهاي محلي و قومي یک حق قانونی و از حقوق و آزادی های مصرّح در قانون اساسی است ،هر مقامی که مردم را از استفاده این حق و آزادی محروم سازد خود مجرم بوده و قابل تعقیب و مجازات است.

چهارم- قانون مربوط به " قرارداد بین المللی رفع هر گونه تبعیض نژادی" در تیرماه 1347 به تصویب مجلس شورای ملی رسیده است از اینرو مفاد آن از جمله موادی که ناظر به حقوق و آزادی های اقوام مختلف می باشد لازم الاجراست.

پنجم- اساسا قانون ممنوعيت به‌كارگيري اسامي، عناوين و اصطلاحات بيگانه مصوب 1375 و آئین نامه اجرائی آن نمی تواند دستاویزی برای اعمال محدویت علیه اقوام ایرانی و اسامی و عناوین و اصطلاحات مربوط بهزبان و گویش آنها باشد ،زیرا موضوع این قانون بیگانه زدائی از فرهنگ و ادبیات فارسی است و همچنانکه اشاره شد اسامي، عناوين و اصطلاحات محلی و قومی در زمره اسامی ، عناوين و اصطلاحات بیگانه واقع نمی شود و حتی در مواردی این قبیل از واژگان چنان با زبان فارسی آمیخته شده است که جدائی آنها از زبان فارسی ناممکن است.

لذا ماده واحده مذکور تنها استفاده از"واژه‌های بیگانه" را بر روي كليه توليدات داخلي اعم از بخش‌هاي دولتي و غيردولتي كه در داخل كشور عرضه مي‌شود ممنوع اعلام کرده و در تبصره 5 این قانون كارخانه‌ها، كارگاه‌ها و اماكن توليدي و خدماتي و تجاري را موظف کرده است تا اسامي توليدات و اماكن خود را به نام‌ها و واژه‌هاي غيربيگانه برگردانند ،در غیر اینصورت مشمول مجازات های مقرر در تبصره 8 این قانون خواهد شد.

حتی استفاده از اسامی خاص متعلق به زبان اقلیت های دینی که به هیچوجه تعداد آنها قابل مقایسه با جمعیت اقوام ایرانی نیست نیز از شمول این قانون مستثنی شده و ماده 6 آئین نامه اجرائی قانون موصوف صراحتا مقرر می داردّ "افرادي كه علاوه بر زبان فارسي به يكي از زبان‌هاي خاص اقليت‌هاي ديني شناخته شده در قانون اساسي با گويش‌هاي محلي و قومي رايج در بعضي مناطق ايران سخن مي‌گويند، مجازند از اسامي خاص متعلق به آن زبان يا گويش در نامگذاري محصولات و موسسه‌ها و اماكن مربوط به همان مناطق استفاده كنند"

با توجه به موارد یاد شده گرچه برخی از مسئولان مرکزی و پایتخت نشینان نیز اصرار زیادی برای ستیزه جوئی با فرهنگ و زبان اقوام ایرانی خصوصا زبان ترکی و کردی دارند اما واقعیت این است که بیشترین ترک ستیزی از ناحیه برخی مسئولان محلی از خود بیگانه و هویت ستیز و در عین حال فاقد پایگاه اجتماعی در تبریز صورت می گیرد و در واقع این گروه برای خود شیرینی و حفظ موقعیت خویش گاهی هم خودسرانه به اعمال محدودیت های فراقانونی مبادرت می ورزند که در سایر نقاط رایج نیست!

به بیان دیگر گرچه سهم برخی از انحصار طلبان پایتخت نشین در اعمال محدودیت های قانونی و غیر قانونی علیه زبان و ادبیات و فرهنگ اقوام ایرانی و مردم آذربایجان غیر قابل انکار است ،اما واقعیت این است که بخش قابل توجهی از مشکلات و فشارها و تنگناهای یاد شده در آذربایجانشرقی و خصوصا تبریز را باید ناشی از خودسری آندسته از مسئولان و دست اندرکاران محلی دانست که بزعم خود برای تامین رضایت پایتخت نشینان و حفظ و یا ارتقاء موقعیت شغلی خود حاضرند بجای کلاه سر بیآورند! اعمال محدودیت های فراقانونی در قلعه بابک در سالروز تولد این سردار وطنپرست ایرانی و آذربایجانی ،اعمال ممنوعیت در استفاده از واژگان مربوط به زبان مادری ،تخریب آثار تاریخی و فرهنگی نظیر تخریب ارک علیشاه به بهانه ساخت مصلّی تبریز و بازارچه سنتي سماورسازان و مغازه هاي درب باغميشه تبريز... از نمونه های بارز این ادعاست. به عبارت دیگر "اين دود سيه فام که از بام وطن خاست ، از ماست که بر ماست"

http://www.akbaralami.com/content/view/172/71/

زنگان (زنجان)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

زنگان Zәngan
زنجان

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

چهارشنبه، ١٧ دسامبر- ٢٠٠٨
اودگون، آراليق آيي، سيچان ايلي
Odgün, Aralıq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

زنگان Zәngan
زنجان

شهر زنجان مركز استاني آزربايجاني به همين نام است. استان زنجان در شمال غربي ايران و در ناحيه مركزي آزربايجان جنوبي واقع شده و از شمال به استان آزربايجاني اردبيل و شهرستانهاي آزربايجاني استان گيلان، از شرق به استان آزربايجاني قزوين، از جنوب به استان آزربايجاني همدان، از جنوب غربي و غرب به استان‌هاي آزربايجان غربي و آزربايجان شرقي و شهرستانهاي آزربايجاني استان كردستان محدود است. در نواحي شمالي شهرستان زنجان، بخش‌هاي مركزي، طارم عليا (نك. طارم-تاريم)، طارم سفلي، ماه نشان، ايلات قاقازان و در غرب و جنوب غربي آن، شهرستان خدابنده (قشلاقات افشار، نك. خدابنده) قرار گرفته اند. استان زنجان بزرگترين معدن روي خاورميانه را در خود جاي داده است. شرايط جغرافيايي مساعد مشتمل بر تنوع آب و هوايي، برخورداري از منابع آب و حاصلخيزي خاک؛ استان زنجان را مانند ديگر نقاط آزربايجان به صورت منطقه اي بسيار مناسب براي كشاورزي درآورده است، چنانكه اين استان از نظر مقدار سطح زير كشت و توليد انگور مقام اول را در آزربايجان و ايران دارد و يكي از قطب هاي مهم دامداري و مرغداري آزربايجان و باختر ايران به شمار مي آيد. نمونه هاي بديع صنايع دستي استان زنجان كه شهرتي جهاني دارد مايه سربلندي و مباهات آزربايجان است.

كاخ ها و بازارهاي قديمي، مدرسه ها و بناهاي تاريخي و مقدس بويژه مسجدها، بقعه ها، امام زاده ها و زيارتگاه ها با معماريهاي كم نظير بخشي از ميراث فرهنگي شايان توجهي هستند كه منعكس كننده غناي هويت و فرهنگ تركي و ميراث تاريخ و تمدن آزربايجاني اين منطقه اند. برخي از بناهاي موجود در استان، هم چون بناي بزرگ و تاريخي سلطانيه (نك. قونقور اؤله نگQoñur Ölәñ ) که يكي از باشكوه ترين بناهاي تاريخ ترك و نمونه هاي معماري اسلامي-آزربايجاني محسوب مي شود، داراي ارزشهاي درجه يک جهانگردي و شهرت جهاني هستند.

ناحيه زنجان آزربايجان در سرتاسر تاريخ اسلامي خود مورد توجه خاندانها و دولتهاي تركي و آزربايجاني قرار داشته است. اين ناحيه از نظر سيستم اقتصادي و مظاهر فرهنگي و هنري به ويژه در دوران حكومتهاي تركي كنگريان و امپراتوريهاي تركي سلجوقيان و ايلخانان در اوج شكوفائي و داراي رونق چشمگيري بوده است. بيشتر آثار تاريخي و مذهبي استان زنجان، مانند مساجد جامع قروه (نك. قوروا)، سجاس، قلابر (قلاير؟)، كاروانسراهاي نيک پي، سرچم، آثار تاريخي سلطانيه (نك. قنقور اؤله نگ)، خدابنده (نك. خيرماندا، خورابانتا) و ابهر (نك. ابه ر) در اين دوران ساخته شده اند. امپراتوران دولت تركي آزربايجاني ايلخانان مغول، به اين شهر توجه فراوان نشان داده اند. آنها شهر سلطانيه (نك. قونقور اؤله نگ) در خاور استان زنجان را به عنوان مرکز حکومت خود انتخاب كرده و بر آباداني اين منطقه همت تمام گماشته اند. مخصوصاُ سلطان محمد خدابنده اولجايتو در توسعه اين ناحيه از آزربايجان بسيار كوشيده است. سران دولت تركي آزربايجاني صفويه نيز نسبت به امور عمران و آباداني و ساخت کاروانسراها و راههاي ارتباطي و امن نمودن آنها در ناحيه زنگان اهتمام كرده اند. نزديکي به قزوين که مدتي مرکز دولت تركي آزربايجاني صفوي بوده، يكي ديگر از دلايل مهم رونق منطقه زنجان در اين دوره بوده است. اين استان به دليل اهميت ارتباطي خود در دوره دولت تركي آزربايجاني قاجاريه نيز از رونق نسبي برخوردار بوده است. زنگان در سده هاي اخير نيز همواره در مركز حوادث و رويدادهاي اجتماعي، سياسي و مذهبي آزربايجان نظير شورش علي محمد باب، مبارزات ملوك الطوايفي، نهضت مشروطيت، تاخت و تاز فئودالها، تاسيس و سقوط حكومكت ملي آزربايجان و .... قرار داشته است.

ريشه شناسي

در باره ريشه تركي-آلتائي نام زنگان، نظرات مختلفي ارائه شده است. مهمترين آنها عبارتند از:

١-"سينگه نSingәn ":

نام شهر زنگان، محرف تركيب تركي "سين+گه ن" به معني "سرزمين مقبره ها و دفينه گاه" است:

الف-سينSin :
سين Sin كلمه اي تركي به معني مقبره و مدفن است. از همين ريشه است كلمات "سينلهSinlə "، "سينلاق Sınlaq" و سينهSinə ، هر سه به معني مقبره، قبر، مدفن، مزار، مجسمه يادبود و صنم (ابن مهنا، سنگلاخ، عثماني، قپچاق، ...). "سين" در تركي قيرقيزي، قزاقي، نوقاي و ... به معني مجسمه، مخصوصا مجسمه سر قبر است. برخي از تركي شناسان كلمه "سين" تركي را اصلا مشتق از كلمه چيني "چين" كه به معني راهرو كناري در معابد نياكان است دانسته اند. اما ظاهرا در زبان تركي كلمه "سين" در آغاز داراي معني بدن انسان، قد و بالا، ظاهر خارجي انسان بوده و مزار از آن جهت كه معمولا به اندازه بدن يك انسان مي باشد بدين نام خوانده شده است. در تركي باستان اصطلاحات مربوط زير موجود بوده اند: بوي سينBoy Sın (قد و بالا)؛ بوذلوغ سينليغ كيشيBoyluğ Sınlığ Kişi (مرد بلند بالا)؛ "سين اورونSin Orun " (جايگاه مقبره). به نظر مي رسد تشابه كلمه تركي سين به معني مزار با كلمه سينوس لاتين به معني شكاف و شيار حادثه اي تصادفي است. تبديل "سين" (سينگه ن) به "سان" (زنگان) به سياق تبديل "چان" و "چين" در تركي باستان است (نگاه كنيد به بند ٤ در زير: چانگقان). قابل ذكر است كه در تركي اويقوري باستان كلمه اي به شكل سانگرام (سانگ+رام) از ريشه سانسكريت و به معني معبد وجود داشته است.

ب-گه نGәn :
عنصر "-جان" در نام فعلي زنجان و "-گان" در نام مردمي و تلفظ تركي آن زنگان، -كلمه اي تركي است. پسوند توپونيم ساز "-غان-ğan " "-قان-qan " (در تركي قاراخاني)، "-گان -gan"، "-خان-xan " (در تركي باستان)، "-كه¬ن -kən" (در تركي باستان) و مشتقات آنها (قاناqana ، كانkan ، جانcan ، وانvan ، انan ، ...) نشان دهنده جا، مكان و محلهاي جغرافيائي و همچنين سازنده عناوين (مانند "بورخانBurxan "-بودا، "تنگريكه¬نTәñrikәn "-اعليحضرت، "تارخان Tarxan"، "باشقانBaşqan ") در زبان توركي است. ريشه اين پسوندها را مي توان همزمان در زبانهاي گوناگون اورال آلتائي مانند توركي و موغولي، و زبانهاي پروتوتوركي مانند سومري تعقيب نمود. اين پسوند-كلمه كه در زبان موغولي نيز موجود بوده و بويژه پس از عناوين شخصيتها، نام رودخانه و كوهها آورده مي شود، به حد وفور در نامهاي جغرافيائي سراسر آزربايجان و ايران و ديگر مناطق ترك نشين بكار رفته است. برخي بر اين عقيده اند كه پسوند "-قان-qan " از طريق قوم و يا اتحاديه اقوام پروتوتورك ساكا (نك. سقز) به زبان پارتيان و از آنجا به زبانهاي ايراني پيش از اسلام وارد گرديده و پس از استيلاي عرب و نفوذ فرهنگ زباني عربي، تبديل به "-جان-can " شده است.

احمد كسروي نيز متوجه وجود همچو پسوند-كلمه اي در نامهاي جغرافي آزربايجان شده بود، اما آنرا به نادرستي پسوند-كلمه اي فارسي-ايراني-آريائي پنداشته بود: "کلمه وان که اينان بر آخر اين شهرها ميگذراند کلمه اي است که در آخر نام هاي آباديها بسيار معروف ميباشد چنانکه در اين نامها: شيروان، نخجوان، هفتوان، ايروان، کردوان .... ان، گان، ران، لان، رام که در آخر نامهاي آباديها فراوان مي آيد همه از يک ريشه مي آيد و بمعني شهر يا جاي يا بوم ميباشد". بر خلاف نظر كسروي، نه تنها مرتبط شمردن پسوند-كلمه "قان" تركي در نامهاي جغرافيائي با زبانهاي ايراني، مطلقا نادرست است، بلكه هر نام جغرافيائي در مناطقي كه روزهائي تحت حاكميت تركان و ديگر اقوام اورال آلتائي بوده و داراي پي افزوده خان-قان-گان-جان و كه ن-گه ن-يه ن، .... باشد، به احتمال بسيار زياد نامي تركي و يا اورال آلتائي است.

به اين پسوند-كلمه در توپونيمهاي باستاني مانند كورقان - قورقان (پشته اي كوچك بر مزار مرسوم در ميان اقوام اوراسيا در ٥ هزار سال پيش. بعدها به معني استحكامات و قلعه و ...)، قاديرقان، بارسيغان-بارسقان (نك. ورزقان)، قارقان (نك. قاراقان-خرقان)، قاتقان (خم، انحنا، كج و مورب)، يارقان، يارليقان (از اسامي جزائر درياچه اورميه. محل پرتگاه، كناره دره، شكستهاي كنار رودخانه)، بارقان (زمين سست، محل باتلاقي)، چالاغان (از اسامي جزائر درياچه اورميه. محل زندگي طائفه چالا-چلا از توركان قيپچاق)، اؤتوكه¬ن (به معني محل دعا و نام الهه مكان، فرم اوليه آن "اؤتوك+-كه ن". مك. ياسوكند، نك. يئكه ن) و ... بكار رفته است. اين پسوند در توپونيمهاي بيشماري در سرتاسر سرزمينهائي كه روزگاري تحت حاكميت اقوام آلتائي، پروتوتورك و تورك بوده اند بويژه در ايران و آزربايجان به يادگار مانده است، از آن جمله اند نامهاي جغرافيائي زير: آزه¬ربايجان-آزربايجان، بلاسجان-بلاشگان، داخرقان-توفارقان، بيلقان-بايلاقان (نك. بيله سوار)، مغان-موغان، زنگان-زنجان، سيساقان-سيسجان، كوشگان-جوشقان، يئكه¬ن (نك. يئكه ن)، شانجان، سدقان (صدقان)، چادگان (چادقان)، چؤهره¬قان (نك. چهرگان)، دليجان، انديجان، ديلمقان، نوشيجان، كميجان، ورزقان، گوگان، گرگان-جرجان (نك. گرگان)، واسپورقان-سوپورقان، ارزينجان، اوجان، ترجان، مزلقان، چاپاقان-چپقان، جنقان-جنگان، و... .

پسوند "–جان" و عنوان "جان": پسوند جغرافيائي "–جان" كه تلفظ عربي پسوند اصلي "قان" تركي است را، نمي بايد با كلمه "جان" تركي كه در برخي از القاب و عناوين و پيش از نام اشخاص بكار رفته اشتباه نمود. جانCan ، كلمه و صفتي تركي به معني بزرگ و درشت است كه معمولا در اسامي زنان خويشاوند بكار مي رود، مانند "جان ائجه" به معني خواهر بزرگ پدر (عمه)، "جان بيگيم"، "جان آقا خانيم" و ... . اين كلمه در نام مردان عموما به شكل "جانيCanı "، "چانيÇanı "، "شاني Șanı" و به معني عموزاده، دائي زاده و ... بكار رفته است. مانند "جاني بك"، "جاني خان"، "جانعلي"، "جان محمد" (از سرداران شاه اسماعيل)، ....

اشاره غيرمستقيم مستوفي به ريشه تركي "سينگه ن"

به گفته حمدالله مستوفي، "شهر زنجان را اردشير بابكان ساخته و "شهين" يا يعني منسوب به شاه خوانده است". در لغت نامه دهخدا نيز ذيل واژه شهين گفته مي شود "شهين نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان ميباشد. گويند آن شهر را اردشير بابكان بنا كرد ...". اما ماخذ و منبع مستوفي در مورد ساخته شدن و ناميده گرديدن اين شهر آزربايجاني توسط اردشير بابكان معلوم نيست و تاكنون هيچ منبع موثق ديگري در اين ارتباط اظهار نظر ننموده است. علاوه بر آن، همانگونه كه بدرستي در بسياري از منابع فارسي نيز تثبيت شده و مسلم است، كلمه "شهين" مذكور، از نظر زبان شناسي ارتباطي به زبانهاي پارسي باستان، ديگر زبانهاي ايراني و ادبيات اوستايي و غير آن ندارد.

با اينهمه اشاره مستوفي به نام "شهين"، و همچنين معني آن به شكل "شهر منسوب به شاه" داراي اطلاعات ذي قيمتي در باره هويت و ريشه تركي اين نام است. اولا ثبت "شهين"، چيزي به جز فرم ايراني شده بخش اول نام اصلي و تركي شهر يعني "سين" نمي باشد (مانند تبديل "سونقور" به "شونقار"). ثانيا مستوفي بخش دوم نام اين شهر يعني "گه ن"-"قان" به معني محل را با كلمه ديگر تركي يعني "قان-خان" كه به معني شاه است اشتباه نموده و در نتيجه به نقل روايتي براي تقويت اين گمان اشتباه خود دست يازيده است. اما خود اين اشتباه، آشكارا نشان مي دهد كه وي ترديدي در ريشه تركي اين نام نداشته است. به همه حال اشاره مستوفي به نام "شهين" (سين تركي) و منسوبيت آن به شاه (قان-خان تركي) مويد نام اصلي و تركي اوليه شهر زنجان-زنگان يعني "سينگه ن-سينقان" است.

٢-"سانقانSanqan ":

نام شهر زنگان محرف كلمه تركي سانقان (سان+قان) تركي به معني محل شمارش، مكان داوري و مجازا محشر است. در اين تركيب، كلمه تركي "سان" بن مصدر "سانماق" در تركي باستان ميباشد كه به معني شمردن، محسوب كردن، شمرده شدن و محسوب شدن، حساب كردن، فكر كردن، انگاشتن، گمان و فرض كردن، قياس كردن، انتظار داشتن، حدس زدن، قضاوت كردن، ... است. از همين ريشه است كلمات و تركيبات "سانكي" (گويا)، "سان" (عدد، شمار)، و اصطلاح "سان ديدن" در زبان فارسي به معني شمردن افراد لشكر. تبديل "الف" نخستين كلمه "سانقان"، به فتحه در "سنقان" (زنگان)، به سياق تبديل "آياق" به "اياق" در زبان و لهجه هاي گوناگون تركي بوده و امري معمول است. تبديل حرف "سS " به "زZ " نيز به لحاظ قواعد زبان تركي قانونمند و قاعده اي معلوم در زبان تركي است. مانند تبديل سككيز اونSəkkiz On به سكسه¬نSəksən ، دوققوز اونDoqquz On به دوخسانDoxsan و سيگيلSigil تركي قديم به زيييلZiyil (اين كلمه اخير تركي در شكل زگيل وارد زبان فارسي شده است).

وجه تسميه سانقان

بنا به عقيده قزلباشان ترك علوي (سرطالبي، سير طاليبي، ... در ايران به خطا با گروه متفاوت ايراني-كردي اهل حق يكي شمرده مي شوند)، انسانها در روز قيامت در سلطانيه (نك. قونقور اؤله نگ) زنگان آزربايجان جمع شده و نيكوكاران به بهشت و بدكاران به جهنم خواهند رفت. كردان علوي اهل حق نيز مشابه همين اعتقاد را در باره شهرزور دارند. (شهرزور در بسياري از منابع دوره اسلامي به شكل حد جنوبي آزربايجان تاريخي ذكر شده است. امروزه در خاک عراق شهرکي بنام شهرزور (زور، سورا) در شمال شرقي سليمانيه نزديک مرز ايران و عراق، در طرف مقابل شهرستان مريوان استان كردستان وجود دارد).

در تركي باستان تركيبي به شكل "سان ساغيشSan Sağış " (محاسبه و حساب و كتاب) وجود داشته كه بررسي آن ميتواند به ريشه شناسي صحيح نام زنگان پرتو افكند. "ساغيش" در تركي قديم و ميانه به معني روز داوري و قيامت، و "ساغيش گونوSağış günü " به معني روز قيامت است (كيتاب-ي دده قورقود: "ساغيش گونونده، آينا گؤركلوSağış günündә ayna görklü "- در روز قيامت آئينه زيباست). به نظر مي رسد كه جز اول تركيب باستاني "سان ساغيش"، يعني كلمه "سان" با نام شهر "زنگان" به معني محشر، و جز دوم آن يعني كلمه "ساغيش" با نام شهر "سجاس" در جنوب سلطانيه به معني روز داوري و قيامت مرتبط بوده باشد (ساغيش-ساغاش-ساگاش-ساگاس-ساجاس-سجاس).

ريشه شناسيهاي محتمل ديگر:

٣-نام شهر زنگان محرف كلمه "سانقانSanqan " تركي به معني مكان مشهور و محل معروف مي باشد. در اين تركيب "سان" به معني شهرت است.

٤-زنگان محرف و مخفف كلمه "چانگقانÇañqan " (چانگ+قان) تركي، به معني محل ولوله و همهمه است (اشاره اي مبهم به صور اسرافيل و محشر؟). چان-چانگ-چانق (چين-چينغ-چينق-چينگ) كلمه اي تركي به معني سر و صدا، نعره و فرياد، همهمه، ولوله، صداي زد و خورد و زنگ و زنگوله .... چان (چانگ) در تركي معاصر همچنين به معني ناقوس است. برخي از تركي شناسان آن را از ريشه اي چيني دانسته اند كه به نوبه خود منشا كلمه چنگ در زبان فارسي نيز مي باشد. همريشه با كلمات چينقيرتي (صدا)، چينقيراق (زنگوله)، چينقيرداق (وسيله اي كه با آن صدا ايجاد كرده و جلوي گريه كودك را ميگيرند)، چينقيرداماق، چينلاماق، چينلاتماق (هر سه به معني صدا در آوردن، به صدا در آوردن)، چينقراماق (از اسم چينقير، صدا درآوردن ناقوس، زنگوله، زنگ زدن)، چينقارتغو (نوعي زنگوله).

تبديل صداي "چÇ "-"جC "به "سS "-"زZ " قاعده اي بسيار شناخته شده در فونئتيك تركي است. مانند تحول "بنزه¬مه كBənzəmək " به "بنجه¬مه كBəncəmək "، سيريشSiriş به چيريش Çiriş در بعضي لهجه هاي توركي آزربايجان، "جولCol " قاراچاي به "زولZol در توركي بالكار (به معني راه)، تبديل "اجلƏcəl " عربي به "ازلƏzəl " در توركي قازان، تبديل ساچSaç و ساچاقSaçaq تركي به چاچÇaç و چاچاق Çaçaq در قيرقيزي، تئلئوت و اويروت، تبديل مصدر تركي جارلاCarla به زارلاZarla در مونقولي و .... حادثه اسقاط حرف "گ" از چانگقان و تبديل آن به چانقان (زنگان) در نام ديگر شهرهاي آزربايجان نيز ديده مي شود، مانند تبديل "يئگكه ن" به "يئكه ن" (در نام شهر يكان به معني شهر نيكو. نك يكان)، "تيكگه ن" به "تيكان" (در نام شهر تيكان تپه، نك. تكاب).

٥-سنگگه نSәñgәn : نام شهر زنگان مخفف و محرف كلمه "سنگگه ن" تركي به معني محل فرونشستن غوغا، مشتق از فعل "سنگيمه كSәñimәk " است. اين فعل به معني به آرامش گرائيدن، فرو نشستن چيزي تند و شديد مانند غوغا، جنگ، طوفان و زلزله و باران و ... مي باشد. از همين ريشه است كلمه "سنگيرSәñir " كه در تركي باستان به معني دماغه، قسمت بيرون آمده يك كوه، گوشه و بخش بيرون آمده يك ديوار مي باشد. نام روستاي "سنگر" در حومه اورميه همين كلمه تركي قديمي است. بسياري از لغتشناسان كلمه "سنگر" در زبان فارسي، و برخي از آنها كلمه "سنگين" فارسي را نيز مشتق از اين كلمه تركي دانسته اند.

٦-زنگان محرف و مخفف كلمه "سانچغانSançğan " تركي به معني نوعي بوته خاردار و مشتق از فعل "سانجماق" است. از همين ريشه است "سينجان" به معني قوطي خار در تركي عثماني، "سانچقان قاتي" به معني ميوه نوعي درخت و يا بوته خاردار در تركي خاقاني. نامگذاري اماكن زيستي بر اساس پوشش گياهي مجاور آنها روشي معمول در تاريخ اقوام ترك و آزربايجان است، مانند قاراقان-خرقان (نك. خرقان) و ...

٧-در زبان تركي كلمه ديگري به شكل "چانگÇañ " و به معني گرد و غبار وجود دارد. بر اين مبنا، "چانگقان" (چانقان-زنگان) به معني مكان گرد و غباردار است.

وجه تسميه "سينگه ن"

١-اکثريت تركان، شهر زنجان را با نام "زنگان" مي خوانند. اين خود دليلي بر "گه ن" بودن بخش دوم نام اين شهر (سينگه ن) ميباشد و نشان مي دهد كه فرم زنجان تلفظ عربي اين اسم در دوره پس از اسلام بوده است. از سوي ديگر در جامع التواريخ گفته مي شود كه در زبان تركي "سينله" منحصرا براي ناميدن قبر كفار و مزار براي ناميدن قبر مسلمانان بكار مي رود. اين نيز نشان مي دهد كه نام سينگه ن، مربوط به دوره پيش از اسلامي اين منطقه از آزربايجان، و قبل از پذيرش اسلام از سوي تركان و رواج يافتن فرهنگ اسلامي در آزربايجان مي باشد.

٢-در آزربايجان شهرها و روستاهاي ديگري با نامهائي به معني مدفن و مقبر وجود دارند. مانند:

-"قورقان Qurqan" كه نام چندين شهر و روستا در آزربايجان و خراسان (نك. گرگان) است. اين نام كلمه اي تركي به معني تپه اي كوچك كه از انباشتن خاك بر سر مزار به وجود آيد، تپه مصنوعي مزار كه از انباشتن خاك و يا سنگ بر روي مزار بوجود مي آيد مي باشد؛

-"سوپورقانSupurqan " (سوبورغان، سپرگان) نام روستائي در شهرستان اورميه. در شهر بناب (نك. بناب) نيز قبرستاني بنام سپرگان وجود دارد. اين كلمه تركي كه به معني قبر و مزار مي باشد در زبان موغولي به شكل "سوبورغان" و در تركي سويون به اشكال "سووورقا" و "سورقا" موجود است. در متون تركي باستان و قديم عباراتي چون "سين سوبورقان اورون" (مكان مزارها)، "سين سوبورقان يئركه ياخين"، "سين اورون"، "سين سوبورغان آراسينتا" (در ميان مزارها) بسيار بكار رفته است.

-در روايات باستاني ارامنه ادعا ميشود که حضرت نوح و همسرش در شهر مرند آزربايجان (نك. مرند) مدفون شده و اسم اين شهر آزربايجاني از يک فعل ارمني به معناي دفن يا دفينه مشتق شده است. (ارامنه امروزي ادعا مي كنند حضرت نوح بعد از طوفان در نخجوان فرود آمد و در اين شهر مدفون شد).

٣-در منطقه زنگان در تطابق با وجه تسميه آن، اماكن مقدس، معابد، مقابر، بقعه ها، امامزاده ها و زيارتگاههاي تاريخي بيشماري وجود دارند. در زير به برخي از آنها اشاره مي شود (در مورد امامزاده ها، به ناحيه ابهر اكتفا شده است):

-مجموعه‌ي "دوزهونDuzhun " و يا "دوزهونلارDuzhunlar " (به فارسي مردان نمكي): (هون-خون-قون-گون در تركي باستان به معني انسان، آدم و مردم است. كلمه تركيبي "ائلگونElgün " به معني توده مردم در تركي مدرن نيز از همين ريشه است). از اين مجموعه كه در معدن نمك روستاي چهرآباد (نك. چهرگان) در‪ ۷۵‬ كيلومتري جنوب شرقي زنجان قرار دارد، تاكنون جسد شش نفر به همراه اشياء گوناگون و ٣٠٠ قطعه پارچه كشف شده است. معدن نمك چهره‌آباد و دوزهونلار (مردان نمكي) مكشوفه در آن، با قدمت تقريبي بين هزار و هفتصد تا دو هزار و سيصد سال از جمله مهمترين اطلاعات باستان‌شناسي آزربايجان است.

-قبر حضرت قيدار نبي: در خيابان اصلي شهر قيدار (خدابنده)، در شهرستان خدابنده (قيدار) در صد كيلومتري جنوب شرقي زنگان قرار دارد. بنا به بعضي روايات، قيدار بزرگترين (و يا دومين) پسر از دوازده پسر حضرت اسماعيل و نوه حضرت ابراهيم خليل الله و بيست و پنجمين (و يا سي امين) جد پيغمبر اسلام بوده است. اين بقعه بدست دولتزن ترك بولوقان (بلغان، بلغار) خاتون، دختر ارغون شاه احداث گرديده و گنبد و مقبره آن در تاريخ ١٣١٩ هجري قمري توسط امير افشار جهانشاه تعمير شده است. (در ديگر نقاط آزربايجان نيز -بنا به روايات گوناگون- پيغامبراني مدفون اند: قبر حضرت حجي ‏عليه‏السلام در همدان؛ قبر حضرت حيقوق (حبقوق نبي) در شهرستان تويسرکان (نك. تويسركان) استان همدان؛ مرقد حضرت اشموئيل‏ (شموئيل) در يازده كيلومتري شهرستان ساوه-جاده بويين زهرا (نك. ساوه)؛ قبر پسر لقمان و چهار پيغمبر (چهار انبيا عليه ‏السلام) در قبرستان پيغمبريه در قزوين (نك. قزوين)؛ قبر نوح و زن وي در مرند و يا نخجوان (نك. مرند)، ....).

-مقبره‌ اولجايتو محمد معروف‌ به‌ گنبد سلطانيه:‌ اين‌ بناي‌ معظّم‌ كه يكي‌ از شاهكارهاي‌ هنر معماري‌ تركي-آزربايجاني و دنياي‌ اسلام‌ به‌ شمار مي‌آيد، در چهل‌ كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهرستان‌ زنجان‌ و در دشت‌ مسطّح‌ سلطانيه‌ (نك. قونقور اؤله نگ) واقع‌ شده‌ است‌. اولجاتيو سلطان امپراتوري تركي آزربايجاني ايلخاني مذهب علوي قزلباشي تركي را به عنوان مذهب خود پذيرفت و پايتخت را از تبريز به سلطانيه آورد. بناي گنبد سلطانيه در دوران حكومت وي و در مدت حدود ٩ سال احداث شد و به اوج شهرت خود رسيد. اولجايتو قصد انتقال اجساد امامان شيعي به سلطانيه را نيز داشت، اما بعدها از اين فكر منصرف گشته، اين بنا را به آرامگاهي براي خود اختصاص داد. به اعتقاد برخي محققان، جايگاه قبر امپراتور ايلخاني در سردابه كه از فضاهاي جانبي گنبد سلطانيه بوده و در ضلع جنوبي در زير تربت‌خانه واقع شده قرار دارد. سلاطين ايلخاني به پيروي از اعتقادات و سنن خويش اجساد مردگان را همراه اسباب و وسايل معيشتي آنان در گورهاي سردابه‌اي در زيرزمين‌ها دفن مي‌كردند و سعي در ناشناخته ماندن مقابر و گورستان‌هاي خود داشتند.

-بوراق بابا ياتيريBuraq baba yatırı ، سولطان چلبي اوغلو كئچه بؤركو (مقبره‌ سلطان چلبي اوغلو و يا آرامگاه شيخ براق‌ بابا): آرامگاه سلطان چلبي اوغلي و يا مقبره شيخ براق در ٥٠٠ متري جنوب باختري محوطه تاريخي سلطانيه بر سر راه سلطانيه – خدابنده، و در ٣٠ كيلومتري شرق زنگان قرار دارد. نام تركي آن «چلبي اوغلو كئچه بؤركو اوجاغي» است (كئچه بؤرك در زبان تركي به معناي كلاه نمدي است). عده اي از محققان اين مقبره-جمع ائوي (جمعخانه) را كه قدمت آن به دوره امپراتوري تركي آزربايجاني ايلخاني ميرسد محل دفن سلطان چلپي، نوه مولانا كه به دعوت اولجايتو از قونيه به سلطانيه نقل مكان كرد مي دانند. برخي نيز آنرا متعلق به شيخ براق بابا از بزرگان طريقت شمسيه و علويان قزلباش در آزربايجان و تركيه دانسته اند. شمسيه، شاخه قزلباشي-علوي طريقت اصلا سني مولويه است. شيخ براق بابا كه از خاصان دربار سلطان محمد خدابنده (الجايتو) بود و به حلول حضرت علي در قالب اولجايتو امپراتور ايلخاني اعتقاد داشت، در جنگ او با گيلكيان در نزديكي لاهيجان به قتل رسيد. بوراق بابا خليفه اي بنام اميرجي داشت كه گويا كلاه "سولطان چلبي" از پيروان خويش را كه به‌ عنوان تبرك و در حين سماع در قونيه از او دريافت كرده بود، بر بالاي مزار پير خود شيخ براق بابا گذاشته است. اين بنا از دو بخش ياتير (مقبره) و جمع ائوي (جمعخانه) تشکيل يافته است. معماري اين مجموعه با الهام از عقايد و مراتب مذهب تركي قزلباشان علوي طراحي شده است. سبک قبر شيخ براق (؟) در اين آرامگاه حلقه ذکر صوفيان ترك را تداعي مي نمايد. داخل مقبره به فضاهايي تقسيم شده که جسد سلطان (؟) در وسط و جسد مريدان با توجه به مراتب آنها در گرداگرد آن قرار داده شده اند. بخش نخست در قسمت ورودي به فقرا اختصاص داشته است. حجره‌هاي انفرادي صحن مركزي درهاي كوتاه دارد و محل رياضت مريدان با توجه به مراتب آنها بوده است. صحن جمع ائوي (خانقاه) محل سماع جمعي بوده كه پير در وسط و مريدان در دور او حلقه مي‌زدند. بخش‌هاي جنوبي بنا احتمالا به ‌عنوان كلاس‌هاي آموزشي و فضاي واقع در دو طرف ايوان جنوبي محل ذكر زمستاني بوده است.

-آغو ايچه ن دده احمد اوجاغيAğu İçən Dədə Əhməd Ocağı (بقعه پير احمد زهرنوش): يکي از بناهاي قديمي شهرستان ابهر آرامگاه مولانا قطب الدين احمد ابهري مشهور به آغو ايچه ن (پير زهرنوش، ٥٠٠ - ٥٧٧ هجري قمري) در منتهي‌اليه قسمت جنوبي ابهر و در انتهاي خيابان ١٧ شهريور است. در تركيه نيز چندين اوجاق علويان ترك قزلباش با نام "آغو ايچه ن" وجود دارد، از جمله قارادونلو جان بابا آغو ايچه ن اوجاغي. مولانا قطب الدين احمد ابهري كه از بزرگان مذهب قزلباشي علوي و سرسلسله صوفيان و محدثي صاحب کمال بود، مريدان خود را در اين محل ارشاد مي کرده است. اين بقعه ساخته شده در اواخر قرن ششم تا اوايل قرن هفتم هجري، محل به سر بردن چهارصد صوفي بوده است. گنبد بنا به سبک پنج و هفت و همانند گنبدهاي دوره سلجوقي احداث شده است. بقاع ديگر اين مجموعه به استناد متون تاريخي متعلق به دو عارف بزرگ به نامهاي ابوبکر محمد بن عبدالله ابهري صاحب کتاب العوامل في شرح مذهب مالک بن انس و همچنين مولانا شهاب الدين ابهري است که تا اوايل دوران صفوي در قيد حيات بوده است. از فضاي مجاور اين آرامگاه هم اکنون به عنوان اداره ميراث فرهنگي استفاده مي شود.

-داش كسه ن اوجاغي (آرامگاه و معبد داش‌کسن): اين مجموعه در ١٠ کيلومتري جنوب‌شرقي سلطانيه، در نزديکي روستاي وير (نك. ابهر) قرار گرفته است. مطالعات اخير نشان مي‌دهند که محل مزبور کاربرد آرامگاهي داشته است. محوطه داش کسه ن در محوطه‌اي به شکل مستطيل ناقص به طول ٤٠٠ متر و به عرض ٥٠ تا ٣٠٠ متر نقر گرديده و سه غار مصنوعي با کنده کاري‌هائي در دل کوه حفر شده است. از نقش‌هاي اين کنده کاري‌ها مي توان به تصوير دو اژدها که در مقابل يکديگر به شکل قرينه حک شده‌اند و طول هر يک ٥/٣ متر است اشاره کرد. در فرهنگ چيني و نيز تركان باستان اژدها را مظهر قدرت مي‌دانسته اند. در طرفين اين نقش‌ها محراب‌هاي نقش‌داري با طرح‌هاي تركي اسليمي، گل و بوته و مقرنس‌هاي سنگي کنده‌کاري شده‌اند. مجموعه اين آثار يادگار هنرمندان چيني و حاصل فرهنگ ختائي است که به فرمان اولجايتو از چين فراخوانده شده بودند.

-قبر ارغون خان در تپه تاريخي نور: تپه نور (نام اصلي؟) از ديگر آثار تاريخي سلطانيه است که در ١٥٠٠ متري جنوب شرقي گنبد قرار دارد. در کاوشهاي باستان شناسي وجود بنائي قديمي در اعماق آن تپه مشخص و محرز شده است. گويا قبر ارغون شاه نيز زماني در بالاي اين تپه بوده است.

-قبر ارغون خان در كوه سجاس (نك. سجاس): "چنانچه عادت مغول بود ناپيدا كرده بودند و آن كوه را قورغ (قوروق) گردانيده و مردم را از حدود گذشتن زحمت رسيدي. دخترش اولجاي قبر پدر را آشكار كرده، آنجا خانقاه ساخت و مردم بنشانيد و ..." (آثار البلاد و اخبار العباد).

-آرامگاه شاهزاده زيدالکبير در ابهر: از زيارتگاههاي معتبر و معروف ابهر و حومه مي باشد که در شرق شهر و در انتهاي خيابان استاد مطهري واقع شده است. شاهزاده زيدالکبير از صوفيان برجسته و پرهيزکاران وارسته عصر خود بشمار مي رفته است. در گذشته اطراف اين زيارتگاه، گورستاني بود که امروزه به خارج شهر منتقل گرديده است. امروز اين بقعه با گنبد مخروطي شکل و معماري بي نظير خود، در وسط ميداني به همين نام که پر از گلهاي رنگارنگ مي باشد قرار گرفته است. قبلاً بر بالاي صندوق چوبي نفيس اين آرامگاه و بنا بر سنن تركي، کلاهخود مطلاّيي با زنجيره هايي از همان جنس بطور معلّق نصب بود و شمشيري که روي قبضه آن نوشته هايي به چشم مي خورد وجود داشت که امروزه از اين اشياء اثري نيست. بقعه مورد توجه مردم بومي و به خصوص مورد اعتقاد، توسل و نذورات زنان است.

-بناي امامزاده اسماعيل ابهر: در شمال شهرستان ابهر، بناي تاريخي تماماً آجري با گنبدي از نوع دو جداره وجود دارد. اين بنا كه داراي تزيينات داخلي و خارجي با ارزشي است در قرن نهم هجري قمري ساخته شده و تزيينات آن به دوره صفويه تعلق دارد. برخي تذکره نويسان از دفن امام زاده اسماعيل از نوادگان امام علي در اين بقعه سخن گفته اند.

-بقعه امامزاده يحيي ابهر: بقعه امام زاده يحيي که او را از نوادگان امام موسي کاظم دانسته اند، در شهر سايين قالا (نك. صايين قلعه) قرار گرفته و قدمت آن به قرن هشتم هجري قمري مي رسد. اين بنا در يک فضاي روستايي و در جوار باغهاي بيرون شهر احداث شده است. تپه تاريخي صايين قلعه در داخل محوطه اين بقعه قرار دارد.

-گؤي ايمامزادا (بقعه امامزاده محمد) ابهر: بقعه امامزاده محمد که قدمت آن به قرن ششم هجري قمري مي رسد در مرکز شهر ابهر در خيابان امام خميني و کنار مسجد نور قرار دارد. بر روي مزار امامزاده محمد كه او را از نوادگان امام حسن مجتبي دانسته اند، ضريح کوچک و ساده اي از جنس چوب نصب شده است.کاشيکاري گنبد فوق العاده زيباست.

-بقعه امامزاده کهريز ابهر: اين بناي آرامگاهي در يک کيلومتري باختر محوطه تاريخي سلطانيه قرار گرفته و به دليل مجاورت با قنات کهريز به امام زاده کهريز معروف شده است. قدمت بناي تاريخي امامزاده کهريز سلطانيه به دوره دولت تركي آزربايجاني صفويه ميرسد. اين بقعه را امامزاده قاسم يا امامزاده عبدالله نيز مي گويند.

-امامزاده عبدالخير ابهر: بناي تاريخي آرامگاهي امامزاده عبدالخير که به لحاظ ساخت و معماري به دوره دولتهاي تركي آزربايجاني صفويه -قاجاريه نسبت داده مي شود، در ميان يک قبرستان تاريخي در باختر روستاي قروه (نك. قوروا)، از توابع شهرستان ابهر (نك. ابهر) قرار گرفته است.

-آرامگاه پيرسقا ابهر: بناي تاريخي آرامگاه پير سقا در روستاي پير سقا (پير زاغه) در ٣٠ کيلومتري سمت باختري شهر ابهر قرار دارد. پير سقا يکي از قطب‌هاي صوفيه بوده است. فرم بنا و نحوه ساخت آن حکايت از ساخت اين بنا در دوره امپراتوري تركي آزربايجاني صفويه دارد. در زير اين گنبد مقبره اي وجود دارد که توسط يک ضريح فلزي محافظت مي ‌گردد.

-بقعه مولاحسن کاشي: در فاصله ٥/٢ کيلومتري جنوب شهر سلطانيه‌ قرار گرفته است. گنبد اين بقعه که در سال ١١٧٣ هجري قمري در اواخر دوره شاه طهماسب بنا شده، با گنبد مقبره شيخ صفي‌الدين اردبيلي قابل مقايسه است.

-ديگر امامزاده هاي شهرستان ابهر: در محدوده شهرستان ابهر امامزاده هاي ديگري نيز وجود دارند. از جمله: "مقبره امامزاده يونس" در شريف آباد، "بقعه امامزاده يعقوب" (قرن سوم هجري قمري)، "بقعه پير سکينه خاتون" (قرن يازدهم هجري قمري) و "مقبره سلطان شهيد ازناب" (قرن يازدهم هجري قمري).

نامهاي مشابه جغرافيائي

١-نام بسياري از روستاهاي آزربايجان و ديگر مناطق ترك نشين كه داراي كلمه "زنگ" در اسم خود مي باشند، مانند روستاي "زنگ آباد" در اطراف ورزقان، در ارتباط با ريشه هاي تركي "سين" و يا "چان" مذكور است.
٢-در چين مركزي شهري بنام سينقان (چانگان، چانقان، ....) وجود دارد كه پايتخت بيش از ده امپراتوري چيني در تاريخ و در دوره سلسله تانگ، يكي از بزرگترين شهرهاي جهان بوده است. معني نام شهر سينقان، آرامش ابدي است كه علاوه بر شباهت ظاهري با نام سينقان-سينگه ن تركي – حتي در صورت همريشه نبودن با آن- همخواني معنائي دارد.
٣-نام ناحيه سين كيانگ (شينجان) در چين، نامي جديد به معني سرزمين مرزي است. اين نام چيني در راستاي سياست تغيير نامهاي تركي به چيني در تركستان چين، از سوي دولت اين كشور به ناحيه اويغور در اين كشور داده شده و نامي تاريخي نيست.
٤-نام سينجان در تركيه. در تركيه اماكن جغرافيائي چندي (محله، روستا، ...) با نام سينجان وجود دارند، اما بنظر نمي رسد كه اين نامها داراي گذشته اي طولاني بوده باشند.
٥-قاتون سيني: شهري بين تانقوت و چين.

ريشه شناسيهاي نادرست

١-در برخي از منابع تركي، نام زنگان به صورت محرف كلمه تركي "زنگين" به معني ثروتمند و غني توضيح داده ميشود: "زنجان`ين اسکي آدلاريندان بيريسي زنگان`دير، کي زنگين سوزجويونده ن آلينيبدير. تورک ديلينده زنگين وارلي، عظه مه تلي، گئنيش، دولو و قييمه تلي و . . . آنلاميندا گليب. دوغرودان دا بو توپراق زنگين بير وارليقدير ...". حال آنكه بنا به بسياري از لغتشناسان كلمه "زنگين" در زبان تركي، خود محرف كلمه فارسي "سنگين" است و داراي ريشه تركي نمي باشد.

٢-به گفته حمدالله مستوفي شهر زنجان را اردشير بابكان ساخته و شهين يا شاهين يعني منسوب به شاه خوانده است. در لغت نامه دهخدا نيز ذيل واژه شهين اين ادعا تكرار شده است: "... گويند آن شهر را اردشير بابكان بنا كرد...". همانگونه كه فوقا اشاره شد، ماخذ و منبع مستوفي در مورد داستان ساخته شدن و ناميده گرديدن اين شهر توسط اردشير بابكان مبهم است و تاكنون هيچ منبع موثق ديگري در اين ارتباط اظهار نظر ننموده است. علاوه بر آن، قرائن و شواهد نشان مي دهند كه كلمه "شهين" مورد بحث، فرم ايراني كلمه "سين" تركي است.

٣-در برخي منابع ادعا مي شود كه نام زنجان –زنگان محرف و مخفف كلمه فارسي-پارسي "زنديگان" به معناي مكان اهل كتاب زند است كه در دوره ساسانيان بر اين منطقه گذاشته شده است: "وجه تسميه آن زندگان، يعني اهل كتاب زند است.... نام اين شهر زنديگان بوده همچون آذربايگان، خدايگان و غيره.... "زند" معروفترين كتاب آيين زردشتي در دوران ساساني و "گان" از پساوند پارسي باستان.... گويا به مرور زمان و به علت کثرت استعمال "د" و "ي" زنديگان حذف گرديده و تبديل به زنگان شده و سپس چون در زبان عربي حرف "گ" به "ج" تبديل مي شود کلمه "زنگان" به "زنجان" تبديل شده است. همـانطور که نام آذربايگان به آذربايجان و گرگان به جرجان تبديل شده است...".

علاوه بر نبود هيچ سند و قرينه اي كه بتواند اين ادعاهاي جديد را ثابت كند، زندي ناميدن اهل كتاب زند نيز محتاج به اثبات است. (البته در گذشته زرتشتيان "زنديك" و يا "زنديق" ناميده شده اند كه در اين صورت مي بايست نام شهر زنجان به صورت "زنديكگان" ثبت مي شد). افزون بر آن، قاعده عمومي در بسياري از لهجه هاي زبان تركي و محاوره آزربايجان، افزايش "ن" در برخي از كلمات به "ند" است و نه عكس آن. مانند تبديل "كه ن" به "كند" (نك. ياسوكند)، "ساپان" به "ساپاند"، "كيرشه ن" به "كيرشه ند"، "خرمنه" به "خرمنده" (نك. خدابنده)، "آسان" به "هاساند"، "فن" به "فند" و .... بنابراين تبديل "زنديگان" به "زنگان" (حذف حرف "د") در زبان مردم آزربايجان بسيار نامحتمل است (لازم به يادآوري است كه نمونه هاي آزربايجان و گرگان در ادعاي فوق، اساسا كلماتي تركي بوده و داراي ريشه و ساختار فارسي-ايراني نيستند).

٤-برخي نام زنجان را با كلمات فارسي "زن" و "جان" مرتبط شمرده و اين وجه تسميه عاميانه را نيز در نوشته ها و گفته هايشان وسيله طعن و تمسخر تركان و آزربايجانيان زنگاني قرار داده اند. حال آنكه "زنجان"، فرم فارسي شده و معرب نام تركي اين شهر يعني "سينگه ن-سانقان" است و ارتباطي با كلمات "زن" و "جان" در زبان فارسي و يا هر زبان ايراني معاصر و باستاني ديگري ندارد.

٥-طبق مدارک آشوري، منطقه زنجان كه در قرن نهم پيش ازميلاد "آنديا" نام داشته، از اواخر دوره صفويه نام "ايالت خمسه" بر خود گرفته و در كتب تاريخي نيز از خوانين منطقه به شكل حاكمان خمسه ياد شده است. ايالت خمسه از زمان پيدايش در دوره دولت تركي آزربايجاني صفويه تا قبل از تقسيمات جديد کشوري (ايالتها و استانها) در دوره پهلوي و رضا شاه، اساسا شـامل استان زنگان و قزوين فعلي، شهرستان آزربايجاني گروس بيجار (نك. بيجار)، همچنين شهرستان تيكان تپه (نك. تکاب) و بخشهائي از استانهاي همدان و مركزي فعلي بوده است. ظاهرا خمسه ناميدن اين ايالت، به دليل استقرار پنج ايل ترک "مقدم"، "افشار"، "بايات"، "اصانلو" و "خدابنده لو" در اين منطقه و يا تشكل ناحيه مذكور از پنج بلوك "ابهررود"، "خرارود"، "زنجانرود"، "ايجرود" و "سجاسرود" بوده است، ايجاد اتحاديه ايلي خمسه در جنوب ايران نيز محتملا در اين نامگذاري موثر بوده است.

نتيجه

زنگان نام شهر و استاني در قسمت مركزي آزربايجان جنوبي است. نام زنگان كلمه اي تركي به معني دفينه گاه (سينگه ن)، محشر (سانقان) و يا مكان معروف است. "زنجان" فرم فارسي-معرب اين نام تركي است.

خانا (پيرانشهر)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

خانا Xana
پيرانشهر

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

سه شنبه، شانزده دسامبر- ٢٠٠٨
توزگون، آراليق آيي، سيچان ايلي
Odgün, Aralıq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

خانا Xana
پيرانشهر

خانا (خانه، پيرانشهر)، نام شهر و شهرستاني واقع در جنوب استان آزربايجان غربي است. اين شهرستان از شمال به شهرستان اشنويه (نك. اوشنو)، از مشرق به شهرستانهاي سولدوز (نقده. نك. سولدوز) و ساوجبلاغ (نك. مهاباد)، از جنوب به شهرستان سردشت (نك. سردشت) و از مغرب به مرز عراق محدود است. نام بخش خانا (خانه) در سال ١٣٤٧ و در راستاي زدودن نامهاي تاريخي تركي اماكن جغرافيائي در ايران و آزربايجان از سوي دولت ايران به بهانه سکونت ايل كرد پيران در حوالي آن، به نام غيرتاريخي و فارسي پيرانشهر تغيير يافته است (ايلهاي كرد منگور، مامش و پيران که مجموعا بلباس خوانده مي‌شوند و صوفيانلو در اين شهرستان آزربايجاني ساكن بوده اند). اين بخش در سال ١٣٤٨ تبديل به شهرستان شده است.

شهر خانا در آغاز قرن بيستم شهري ترك نشين بوده و بنا به برخي از منابع تا پنجاه سال پيش بيش از هشتاد درصد جمعيت آنرا تركان تشكيل مي داده اند. اما در اثر تضييقات بلا انقطاع گروههاي مسلح كرد در سراسر سده پيشين، خيل عظيم تركهاي بومي خانا كه امنيتشان توسط دستجات مسلح كرد سلب و اموالشان غارت شده و جانشان نيز در معرض خطر بوده است، بتدريج شهر موطن خود را رها كرده و مجبور به مهاجرت به ديگر نقاط آزربايجان شده اند. صدها خانواده ترك خانا نيز (مانند تركان اوشنو=اشنويه و ساووجبولاق=مهاباد) بويژه پس از درگيريهاي به وقوع پيوسته در اين منطقه در حين انقلاب اسلامي و سالهاي پس از استقرار آن، از وطن خود اخراج شده اند. اما در حاليكه پس از درگيريهاي ترك-كرد در شهر سولدوز، كردان فراري اين شهر بعدها از امكان بازگشت به آن برخوردار شده و مردم سولدوز نيز آنها را دوباره پذيرفته اند، صدها خانواده ترك اخراج شده و فراري از شهرهاي ساووجبلاق (مهاباد)، اوشنو (اشنويه) و خانا (پيرانشهر)، هرگز اجازه و امكان بازگشت دوباره به موطن و شهر و ديار خود را نيافته اند. در نتيجه اين فعل و انفعالات يكجانبه، در دهه هاي اخير تركيب جمعيتي خانا (مانند ديگر شهرهاي آزربايجاني ترك نشين بيجار، سنقر، ....) تغيير بزرگ و محسوسي نموده و شمار اكراد ساكن آن شهر به طور نجومي افزوني يافته است. به طوري كه امروز صرفا پنج درصد اهالي اين شهر آزربايجاني سابقا ترك نشين را تركان و بقيه را اهالي کرد كه به لهجه سوراني تکلم مي‌نمايند تشكيل مي دهد.

خانا در ميان راههاي ساووجبلاغ (نك. مهاباد) ـ اشنويه، اشنويه -سردشت و سولدوز (نقده) -سردشت واقع است. اين شهر كه از طريق تمرچين در غرب به عراق مرتبط شده، پل ارتباطي آزربايجان با عراق و سوريه است. خانا بدليل موقعيت مرزي و سوق الجيشي خود و قرار گرفتن در مسير جاده ترانزيت جمهوري اسلامي با کشور عراق و ديگر کشورهاي حوزه درياي مديترانه، در حال حاضر يکي از بزرگ‌ترين مراکز تجارت خارجي ايران است. از طريق گمرک زميني تمرچين سالانه صدها هزار تن کالاي تجاري و بازرگاني کشورهاي عربي و آسياي ميانه به نقاط مختلف جهان ترانزيت مي‌شود.

خانا با داشتن‪ ۶۰۰‬ ميليمتر بارندگي در سال از زيباترين و سرسبزترين شهرهاي کشور بشمار مي‌رود. بيش از ۸۰‬ درصد معادن سنگهاي گرانيت آزربايجان غربي در شهرستان خانا واقع شده‌اند و در شهرهاي همجوار آن نيز شمار زيادي معادن سنگهاي تزييني وجود دارد. شهر خانا با داشتن‪ ۶۵‬ معدن گرانيت و توليد سالانه‪ ۳۰۰‬ هزار تن گرانيت و ديگر سنگهاي تزئيني رنگي باکيفيت، يکي از قطب‌هاي مهم در توليد سنگ گرانيت کشور به شمار مي‌رود. پيست اتومبيلراني آن كه تاکنون ميزبان ۳ مسابقه بين المللي بوده، با‪ ۱۵‬ هزار متر مربع وسعت بزرگ‌ترين پيست اتومبيلراني کارتينگ در خاورميانه است و براي انجام مسابقات و تمرينات اتومبيلراني طراحي و مطابق با استانداردهاي جهاني ساخته شده است.

ريشه شناسي:

نام شهر خانا (قانا، كانا) كلمه اي تركي-آلتائي است. در ريشه شناسي آن چند نظريه مطرح شده است:

١-"خانا" در زبان تركي معاصر آزربايجان به معني تل خاك در تاكستانها، هر يك از كرتهاي بزرگ در تاكستان كه به صورت تلي از خاك بوده و شاخه هاي تاك به رديف روي آنها كاشته مي شوند، رديف تل خاك و كرت و ..... است. از همين ريشه است كلمه "قاناليق" در زبان تركي به معني تاكستان. در ترانه مردمي تركي "ائوله ري وار، آي آمان خانا خانا"، كلمه خانا به معني رديف بكار برده شده است (خانه هايي دارد، رديف رديف). "قانا" در زبان مغولي، به معني ديوار شبكه اي شكل گئرها است. قاناها از به هم متصل شدن قطعات حصاري شبكه اي ايجاد مي شوند. هر قطعه حصاري از ميله هاي چوبي كه در نقاط تقاطع با شبكه هاي چرمي به هم بافته شده اند تشكيل مي گردد. (گئر Ger، كه ريشه كلمه خره گه تركي نيز مي باشد، به معني چادر نمدي موغولي و معادل يورت تركي است. مغولهاي كوچرو سراسر سال را در گئر مي گذرانند و آنرا بر انواع ديگر مسكن ترجيح مي دهند. گئر در قطب شمال گرم و در تابستانها خنك است، پس از جمع شدن مي تواند در پشت يك حيوان حمل شود و دوباره در عرض نيم ساعت برپا شود. خرگهXərgə -خره¬گهXәrәgә كلمه اي تركي به معني چهارچوب شبكه اي شكل پوشش چادرها، و خانه و چادرهائي كه از اين چهارچوبها ساخته مي شوند است. اين كلمه تركي به صورت خرگاه به زبان فارسي وارد شده است).

٢-در زبان تركي پسوند-كلمه اي تركي (اورال آلتائي) به شكل قانqan كه دلالت بر جاي و مكان دارد موجود است. اين پسوند-كلمه و مشتقات آن (كانkan ، گانgan ، جانcan ، وانvan ، غانğan ، انan ، ...) به حد وفور در تركيب نامهاي اماكن جغرافيائي سراسر آزربايجان و ايران و مناطقي كه روزگاري تحت حاكميت تركان بوده بكار رفته است. يكي از فرمهاي اين پسوند، به شكل قاناqana و -خانا است. هرچند نام شهر "خانا" از اين پسوند مشتق نشده است، اما بسياري از ديگر اماكن جغرافيائي آزربايجان و مناطق پيراموني آن، داراي پسوند –خاناي مذكور در نام مركب خود مي باشند.

٣-در زبان سومري كه از سوي برخي از صاحبنظران زباني پروتوتورك شمرده مي شود، كلمه اي با فرمهاي قانا Qana، قانQan و كانKan به معني محل، موضع، مكان، جا؛ جايگاه، چهارچوب، تكيه گاه، گنجه؛ ناحيه، قلمرو، عرصه، منطقه؛ بسته، دسته، قوطي و .... وجود دارد. در اين زبان همچنين كلمه ديگري به شكل قانا Qâna، قانQân و به معني بخشي از مزرعه، قسمتي از خاك، كشتزار، سطح مسطح، واحد سطح، .... موجود است.

٤-در زبانهاي سامي به ريشه اي مشابه قانا برخورد مي شود. از آن جمله است كلمه "كانو" در زبان آكادي، "كانا" در زبان عبري و "كانيا" در زبان آرامي به معناي "ني". كلمه "قنات" و مشتقات آن در زبان عربي (مانند مقني) نيز گرفته شده از همين كلمه سامي است. (معادل قنات عربي در زبان تركي آستارخAstarx =آستAst +آرخArx و در فارسي كاريز است). برخي، واژه كانا و كانال-كاناليس لاتيني را نيز مشتق از همين كلمه سامي دانسته اند. هرچند به نظر نمي رسد كه نام شهر خانا در ارتباط با اين ريشه سامي بوده باشد، اما بين كاركرد قنات و معاني خاناي تركي-آلتائي (تل خاك، پشته و ديوار) ارتباطي جالب توجه موجود است: "از مهمترين مشكلات در هنگام حفر قنات، مواجه شدن با زمين هاي ريزشي و ماسه اي و سست است كه مبارزه با ان از جمله با كول بست كردن ديواره ها مي باشد. برخورد به ديواره هائي از سنگ هاي بزرگ در هنگام حفر قنات نيز از ديگر مشكلات است. قنات پس از حفاري، همواره نياز به مراقبت، و لايروبي و تعمير دارد، ريزش ديواره ها و سقف ديواره ها و دهليز، جلوي جريان طبيعي آب را مي گيرد و با انباشته شدن اين مواد در دهليز، ديواره ي چاه ها خيس خورده و ريزش را تشديد مي كند. در مواردي كه ريزش زياد باشد مجرا بسته شده و آب از چاه ها بالا مي آيد و اين امر سبب ريزش چندين پشته مي گردد كه در چنين شرايطي خسارت فوق العاده اي به قنات وارد مي آيد".

٥-برخي منابع نام شهر "خانا" را بر گرفته شده از كلمه "خانXan " تركي به معني ارباب دانسته اند. در واقع نيز يكي از قديميترين فرمهاي كلمه "خان" در تركي باستان، "قانا-خانا" است. چنانچه خانا-قانا در ميان تركان بولقار، در القابي چون "خانا سو بيگي"، "خانا بويلا قولوب" (نك. بيله سوار)، ... به معني عاليرتبه ترين خانها است.

٦-عده اي مكاني در آزربايجان ذكر شده در متون تاريخي به شكل "خان خاصبك" را مطابق با خاناي امروزي دانسته اند. ظاهرا نام اين مكان برگرفته شده از اسم اميري ترك بنام "خان خاصبك" است: "مکاني که ياقوت حموي (ج ١، ص ٦٢٦) در قرن هفتم آن را شهري از آزربايجان به نام «خان خاصبک» در کنار بَسْوَي ضبط کرده، مي تواند اشاره به خانه (پيرانشهر امروزي) باشد". در اين نام، "خان" همان كلمه تركي ذكر شده در بند ٥ و "خاصبك" به معني شخص نيك و درستكار است. در تاريخ ترك و آزربايجان شخصيتهاي چندي با نام خاصبك وجود داشته اند. يكي از اينها، نصرت الدين ارسلان آبه (آبا) خاصبک پسر آق سنقر (١١٧٤-١١٣٥)، از سرشناسان سلاله تركي-آزربايجاني احمد يليان (آغ سونقوريان) و از مشهورترين چهره‏هاي اين خاندان است که بيش از چهل سال فرمانروايي كرده است. ديگري امير اسفهسالار فخرالدين اينانج بلكا (بيلگه) خاصبك است كه انوري قصيده اي در مدح وي سروده است:

شير چرخ از بيم شير رايتت افغان‌کنان
کالامان اي فخر دين اينانج بلکا خاصبک

وجه تسميه

نام شهر خاناي آزربايجان، كلمه اي با منشا تركي-آلتائي است. سبب اين نامگذاري، بافت معماري شهر مركب از ساختمانهاي گلي و خشتي، رديفكاريهاي منظم خانه هاي گلي و يا بوته هاي چاي در تپه ماهورهاي آن و وجود ديواره اي كوهستاني در غرب آن است:

-خانا داراي دو بافت معماري قديم و جديد است. بافت قديمي شهر که در دامنة کوه جاي دارد، داراي ساختمانهايي از گل و خشت است.
-اين شهر در ناحيه کوهپايه‌اي‌ قرار دارد که تپه‌ماهورهاي آن را بوته‌هاي هميشه سبز چاي در رديف ‌کاري‌هاي منظم هندسي پوشانده‌ است.
-ميزان‌ بارندگي‌ در شهرستان خانا، از غرب‌ به‌ شرق‌ کاهش‌ مي‌يابد. دليل‌ اين‌ امر، وجود ديواره‌ کوهستاني‌ ناحيه‌ است‌ که‌ از نفوذ جريان‌هايي‌ که‌ از غرب‌ به‌ فلات‌ وارد مي‌شود جلوگيري‌ مي‌کند.

ريشه شناسيهاي نادرست

١-عده اي نام شهر خانا را محرف كلمه فارسي "خانه" (فرم قديمي آن خانك)، گروهي ديگر نيز آنرا به دليل نزديکي به مرز بر گرفته شده از كلمه "خان" فارسي به معناي کاروانسرا دانسته اند. اما كوچكترين قرينه و سند تاريخي براي صحت اين ادعاهاي جديد وجود ندارد. علاوه بر آن، در تاريخ آزربايجان هرگز سنت نامگذاري شهرهاي آزربايجاني به زباني بيگانه و خارجي از سوي تركان ديده نشده است. نيز هيچگاه فارسان از اهالي بومي اين بخش از آزربايجان تاريخي نبوده و فارسي نيز هرگز زباني بومي و محلي در سرزمين آزربايجان نبوده است. بنابر اين استناد نامهاي اماكن جغرافيائي منطقه به زبان فارسي بلا موضوع است.

٢-كلمه تركي خانا با كلمه "خاني-كاني" كردي به معني چشمه نيز داراي پيوندي نيست. اساسا به اين دليل كه اسكان كردان در خانا و تبديل آنها به اكثريت قومي، پديده اي جديد است. كلمه خاناي تركي به معني تل خاك و ديواره، و پسوند-كلمه تركي خانا-قانا در نامهاي جغرافيائي به معني مكان و محل بوده و ارتباطي با زبان كرديم فارسي و يا هر زبان ايراني ديگر ندارد.

٣-نام جديد رسمي و دولتي خانا، پيرانشهر است که به زبان کردي آن را پيرانشار تلفظ مي‌کنند. برخي از افراد براي تراشيدن سابقه و تاريخ براي اين نام جديد فارسي، آنرا اخذ شده از نام "پيران پسر ويسه"، پهلوان مشهور توراني و سپه‌سالار و سرلشکر افراسياب (آلپ ار تونا) در شاهنامه دانسته اند. حال آنكه اولا نام فارسي پيرانشهر نامي جديد و جعلي است و ثانيا خود نام پيران در شاهنامه فردوسي نيز ايراني نيست. پيران شاهنامه، مانند نام بسياري از تورانيان اين اثر، فرم ايراني شده نام اصلي تركي ديگري (بئره ن= جوانمرد؟) است: "پيران در شاهنامه فردوسي نام يکي از قهرمانان افراسياب پادشاه مشهور توران است. در جنگهائي که بر اثر قتل سياوش ميان ايران و توران بوقوع پيوست، عساکر توران بفرمان پيران دلاوريها کردند. او با بزرگان طريق ادب و احترام مي سپرد، هر جا گرهي در کار آنان مي افتد بسرانگشت تدبير مي گشايد و هر گاه مشکلي رخ ميدهد از دل و جان در مقام چاره جوئي است. در هر مقامي که هست و در هر امري که پاي در ميان دارد، استوار و پابرجا و دور از دودلي است. داستان وي در عداد غم انگيزترين داستانهاي شاهنامه فردوسي است. با اينکه پيران از تورانيان است، شخصيتي تماماً منفي نيست و در طول شاهنامه کارهاي نيک زيادي از وي سر مي‌زند".

اما علي رغم اين خصال نيك، در ادبيات نفرت فردوسي، از پيران نيز با صفاتي چون ترك بدگوهر، ترك بدبخت، ديوزاد و شوم ياد شده است:

که اي ترک بدگوهر ديوزاد
که چون تو سپهبد بگيتي مباد
تويي ترک بدبخت، پيران شوم
که نه تاج بادت، نه تخت و نه بوم

نامهاي جغرافيائي مشابه

١-بسياري از اسامي جغرافيائي در آزربايجان و ديگر مناطق ترك نشين پيراموني كه به شكل خاناXana ، خانهXanә ، خنهXәnә ، خوناXona ، خونه Xonә، خونجXonәc ، .... مي باشند، نامهائي بسيار قديمي مشتق شده از ريشه تركي-آلتائي خانا-قانا و كلمه سومري قانا و يا داراي ارتباط با آنها مي باشند:

-خونج: خوناجXonac –خاناجXanac (کاغذکنان) يکي از شهرهاي قديمي آذربايجان ‌است. "خونا"، "خونج" و "خونه" نامهايي هستند که تا اوايل قرن هفتم به اين شهر اطلاق مي شده است. در خراسان-افشار يورد روستائي بنام خونج و در جنوب ايران-قاشقاي يورد نيز شهرستاني به همين نام وجود دارد. شهر خاناج-خوناج آزربايجان در ساخت کاغذ شهرت داشته و يکي از مراکز بزرگ کاغذسازي بوده‌ که نيازهاي کاغذي اين كشور در رَبع رشيدي و تبريز را تأمين مي‌کرده است. ياقوت در اوايل قرن هفتم هجري در خصوص اين آبادي ميگويد که نام امروزي آن کاغذکنان يعني مسکن کاغذ سازان است. اما به نظر مي رسد بر خلاف تثبيت ياقوت، كلمه "كنان" در اين نام فارسي نبوده و به معني كننده ها نيست، بلكه "كنان" و يا "قونان-خونان" در ارتباط با نام قبلي شهر يعني خونا-خانا است. جالب توجه است كه نخستين مركز كاغذسازي در جهان يعني "خانباليق" (شهر پادشاه، پكن امروزي) نيز، مانند خوناج-خاناج، داراي عنصر "خان" در نام خويش است.

پسوند اسم ساز –اج، -ه ج: فرم اصلي نام خونج، خاناج (خانا+ج) بوده است. –ج، -اج از پسوندهاي اسم ساز از اسم در زبان تركي است (نك. كرج، نك. آوج، نك. ديزج). اين پسوند براي تشديد و تاكيد يك صفت و خصلت، ايجاد تشابه و ... بكار مي رود. مانند كلمات قاراج (سياهگونه)، آتاج، آناج، توپاج، بوزاج، اورتاج، بگه ج، اؤگوج، ايقاج، ياليناج، يالانقاج، قولاج، باقراج، كوپه ج (كوپ كوچك)، قيراج، يئله ج (جاي بادگير، نقاط هميشه بادگير كوهها)، آلناج (جبهه مقابل، رو)، گونه ج (آفتاب خور)، ديزه ج، دوزه ج (رديف)، آرقاج (نخ افقي پشت دستگاه فرشبافي)، ياماج، گده له ج، و... عده اي اين پسوند را فرم متحول شده پسوند –قاج دانسته اند. برخي نام خونج را مشتق از كلمه "خون" تركي باستان به معني مردم و انسان دانسته اند (نك. به دوزهونDuzhun -آدم نمكي در مبحث زنجان-زنگان).

٢-محتملا برخي از پسوندهاي "–قان"، "-گان"، "-جان"، "-وان" و ... در نامهاي جغرافيائي آزربايجان و نواحي مجاور آن، كوتاه شده پسوند قانا-خاناي تركي كه دلالت بر جاي و مكان دارد است.

٣-نامهاي جغرافيائي مركبي كه بخش اول آنها را كلمه "خانا" تشكيل مي دهد به احتمال قريب به يقين نامهائي تركي اند. مانند "خانقين" و نيز:

-خانادام Xanadam :نام روستايي در شرق سلماس. مرکب از دو کلمه خانا و دام. دام در زبان ترکي به معني خانه مي باشد. خانادام يعني روستائي مركب از خانه هاي رديف شده و يا خاكي، ...

-قاناجانا- گاتاجابا؟: نام يكي از جزائر درياچه اورميه. شايد كلمه اي تركيبي از قانا+جانا (ويا قانا+جابا. كلمه جابا-جاوا در تركي به معني محل خالي بين سنگها و صخره هاست).

-خنه يه Xənəyə:نام روستايي در جنوب غربي سلماس. در بيشتر مناطق آزربايجان به نامهائي مشابه اين نام برخورد مي شود كه همه آنها در منابع رسمي و دولتي يكدست به شكل "خانقاه" ثبت و ذكر مي شوند. قويا محتمل است كه بخشي از اين نامها مرتبط با خاناي تركي-آلتائي بوده باشند.

-طبق منابع عثماني "خاناچالا" نام طائفه اي ترك در آزربايجان، گرجستان و ارمنستان امروزي بوده است.

٤-در برخي از نامهاي جغرافيائي جديد اماكن كه كلمه "خانا" بخش دوم اسم را تشكيل مي دهند، ريشه اين كلمه بسته به مورد مي تواند تركي و يا فارسي (خانه) بوده باشد:

-آفتاخاناAftaxana نام روستايي در سلماس. عده اي اين نام را مرکب از دو کلمه آفتا+ خانا و آفتا را محرف آختا دانسته اند، مانند تبديل حرف "ف" به "خ" در آغشين/آخشين به افشين. آختا در زبان ترکي به معني اسب مي باشد.

-شارابخانا (شرفخانه)، ساللاق خانا (محله اي در شهر تبريز)، ....

نتيجه:

"خانا" نام شهري در محدوده آزربايجان تاريخي است كه در سده ها و بويژه دهه هاي اخير، از سكنه ترك خود خالي گشته و به شهري كردنشين تبديل شده است. نام اين شهر آزربايجاني، كلمه اي تركي بوده و به معني رديف، تل خاك و ديواره است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در نام بسياري از مراكز جمعيتي در آزربايجان و ديگر مناطق ترك نشين ايران و نواحي پيراموني آنها مانند خونا، خونج، .... نيز مشاهده مي شود. نام تركي "خانا"، از سوي دولت ايران و در راستاي تركي زدائي از چهره و تاريخ آزربايجان، با نام فارسي "پيرانشهر" عوض شده است.

آمول (آمل)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

آمول Amul
آمل

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

يكشنبه، ٢٣ نوامبر- ٢٠٠٨
آراگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Aragün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

آمول Amul
آمل

آمل شهري در جنوب درياي خزر، و از شهرهاي بسيار قديمي تبرستان ائتنيك (طبرستان، در استان مازندران فعلي) است. اين شهر در دوره ساسانيان و سالهاي نخستين دوره اسلامي در اسپهبد آذورپاد و يا كوست آتورپاتگان و به عبارت ديگر در كشور آزربايجان قرار داشته است. نام آمل كه در شاهنامه به عنوان توراني و انيراني (غيرايراني) توصيف شده، به احتمال بسيار زياد كلمه اي تركي-آلتائي است.

ريشه شناسي:

"آمول" (آميل) كلمه اي تركي به معاني آرام، ساكن، بي صدا، ملايم، متعادل، صلح طلب، خوشخو، طمانينه، آرامش روحاني و دروني است. بنابه كلاوسن در كتاب "لغتنامه ريشه شناسي تركي قبل از قرن ١٣" اين نام كه معمولا در باره اشخاص بكار مي رود گاها در مورد مكانها نيز بكار رفته است. فرمها و مشتقات گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: آمول Amul (تركي قديم، قاراخاني، اويغوري)، آميل Amıl (تركي قديم، قاراخاني)، آميرAmır (خاقاسي، تووا)، آمراقAmraq ، آميراقAmıraq ، آمرانAmran ، آمريل Amrıl، آمريتماقAmrıtmaq ، آمريلماقAmrılmaq ، آميراماقAmıramaq ، ايميلImıl ، اومولUmul ، ايمراImra ، هاوول Havul (خلجي). كلمات "هميل" در تركي آزربايجاني (به معني شخص ساكن و آرام، خوش اخلاق و ملايم و سربزير؛ حيوان خانگي)، "آموز Amız" (به معني شرف، در تركي قرقيزي)، آميرAmır ، آميراAmıra ، آماراخAmarax ، آميراخAmırax و كلمه آنقولAñul در تركي عثماني نيز از همين ريشه اند. "آموللوق Amulluq" فرم اسم مصدري آن است. اين كلمه تركي باستاني در تركي آناتولييائي قديم در تركيبات "ايميل ايميل"، "اومول اومول" (به آرامي، با ملايمت) مصطلح بوده است، فرم متحول آن در اين زبان و لهجه "آمور Amur" به معني آرام، ساكن، ساكت، دوست داشتن، هوس كردن، مودب بودن، محبوب، ... است.

كلمه آمول در فرمهاي زير به زبانهاي گوناگون موغولي نيز وارد شده است: "آمور" (صلح، آرامش، استراحت. مغولي، مقدمه الادب، اوردوس، خالخا)، "امرا" (محبوب)، آمورلي. (آرام بودن، در آرامش. تاريخ مخفي مغولان)، "آمورا" (دوست)، "آمراق بول." (عاشق شدن)، "آمارا." (عاشق شدن)، آمر (قالموقي، استراحت)، آمار (بوريات)، آمول (رفاه، تنعم. داقور)، خامورا (مونغور، استراحت كردن). از اين فرم، مصدر آمراماق در زبان موغولي درست شده است، و به شكل "آمير" دوباره به زبان تركي داخل شده است. مصادر آمتاش. در زبان موغولي نيز از همين ريشه است (آميتاندو: خوش طعم، آمتاژو: خو، عادت).

عده اي، نام رودخانه آمو (آمي دريا) را نيز در ارتباط با اين ريشه دانسته اند. قابل توجه است كه شهر آمل كه در زمان اشكانيان (با تباري مباحثه دار) معمور و آبادان بوده "همو" ناميده مي شده است.

وجه تسميه

تبرستان و گيلان به شمول آمل در شاهنامه به عنوان سرزمينهائي انيراني (غير ايراني) و توراني توصيف شده اند. به واقع نيز در دوره حاكميت ساسانيان بر اين اراضي، قلمرو اين دولت به چهار واحد اداري و يا فاذوسفان (پادوسپان) تقسيم شده بود و آمل در واحد آزربايجان توراني و انيراني قرار داشت. حدود و ثغور مملكت آزربايجان كه همواره در طول تاريخ متغير بوده در گسترده ترين حد خود از شمال به روس و سرير و خزران و داغستان و كارتلي و كاخئتييا (شامل بخشهائي از اين دو)، از شرق به درياي خزر و جيل و تارم و ديلمان و تبرستان (شامل بخشهائي از آنها)، از جنوب به جبال و عراق عجم (شامل بخشهائي از آنها)، از جنوب غرب به عراق عرب و جزيره (شامل بخشي از آن) و از غرب به روم (تركيه مركزي) و درياي سياه محدود بوده است.

در قلمرو دولت ساساني، جهت شمالي اسپهبد آذورباد، كوست آتورپاتكان و يا مملكت آزربايجان، شامل ايالات آزربايجان و ارمنستان با حيّز آن و دماوند و طبرستان با حيّز آن، يعني گيلان و ديلمان بود: "انوشروان بر هر يك از اين ناحيه‌ها اصبهبذ (اسپهبد، سپهبد)ي تعيين كرد كه فرماندهي سپاه آن ناحيه را داشت، اصبهبذ شمال بر سپاه آزربايجان و آن سوي آن، يعني بلاد خَزَر رياست داشت" (طبري، اول ٨٩٢،٨٩٣). به گفتة ابن خرداذبه (ابن خرداد به) نيز، ساسانيان اصبهبذ شمال را به زبان خود آذرباذگان اصبهبذ مي‌گفتند. در اين اسبهبد بسيار پهناور و با اهميت، ايالات ارمنستان و آزربايجان و ري و دماوند (دنباوند) كه مركز آن شلنبه بود و طبرستان و رويان و آمل و ساريه (ساري) و شالوس (چالوس) و لارز و شرز و طيس و دهستان و كلار و جيلان (گيلان) و بدشوارجر و ببر و طيلسان (طالشان، تالشان) و خزر و لان (اران، ارّان) و صقالب (اسلاور، اسلاوها) و اَبَر (ابر) قرار داشتند (ص ١١٨). اطلاق آذرباذگان اصبهبذ بر اين ناحية بسيار پهناور غير ايراني، دليل اهميت سوق الجيشي مملكت آزربايجان در آن روزگار بوده است. در اين دوره دو شهر آمل و ري از غربي ترين شهرهاي آزربايجان در جنوب درياي خزر بوده اند.

"بنا به تاريخ پژوه فارس، ناصر پورپيرار، ري و آمل دو شهري بوده اند كه شاهنامه آنها را شهرهائي توراني يعني از شهرهائي غيرايراني و از آن تركان قلمداد كرده است:

"كز ايران اگر زال زر با دو مرد
بيايند و جويند با او نبرد
گران مايه اغريرث نيك پي
سپه واگذارد از آمل به ري

اغريرث (اغرئرت) بنا به متن شاهنامه، يك سردار توراني و سپهدار لشگر توران است و زال زر حاكم نشيني در سيستان كه فردوسي در مقاطعي آن را ايران نيز خوانده است. بدين ترتيب تصور فردوسي در اين ابيات از آمل و ري دو شهر توراني است." [بخش اول نام آغر.يرث و يا اغر.ئرت، كه فردوسي از وي با صفت گرانمايه ياد كرده است، يعني "اغر" احتمالا كلمه "آغير" تركي به معني گرانمايه و سنگين و بخش دوم آن "يوروت" از مصدر حركت دادن و به پيش راندن است. در اوستا اين اسم به شكل كسي كه گردونه اش در پيش مي رود معني شده است]. بنا به روايات تاريخي گوناگون، نخستين جنگ منوچهر و افراسياب توراني نيز در طبرستان رخ داده و با شكست منوچهر و بدنبال آن كشته شدن جانشين وي نوذر، تمام خاك ايران (در مقابل توران) به زير حاكميت افراسياب توراني در آمده است.

ريشه شناسي هاي نادرست

١-ابن اسفنديار در تاريخ خود نوشته که "معني آمل، آموش است و در تبري آموش به معني مرگ مبادا بود. چون آمل در منطقه اي حاصلخيز و جنگلي و خوش آب و هوا و پر از گلهاي رنگارنگ ساخته شد آن را آمل يعني (ترا هرگز مرگ مباد) ناميدند، از اين جهت اسم با مسمايي گرديد زيرا بر اثر حوادث طبيعي چند مرتبه ويران گرديد و دوباره به سرعت ساخته شد". اين وجه تسميه و ريشه شناسي عاميانه است، اساسا بدان سبب كه زبان تبري زباني از خانواده زبانهاي ايراني (ايرانيك) است، اما نام آمل، كلمه اي غيرايراني و مربوط به دوره پيش ايراني-انيراني اين سرزمين است. با توجه به توراني و انيراني شمردن آمل در متون تاريخي و اين واقعيت كه اين شهر در دوران باستان در قلمرو كشور آزربايجان بوده است منطقي تر آن است كه ريشه اين نام را كه قبل از ايراني شدن زبان مردم آن نيز وجود داشته، در زبانهاي پيش ايراني، انيراني و توراني منطقه جستجو نمود. به واقع دلايل و شواهد نشان مي دهند كه نام آمل، به احتمال زياد نامي توركي-آلتائيك و به معني آرامبخش و استراحتگاه است.

٢-ابن اسفنديار آملي، مؤلف كتاب تاريخ طبرستان نام شهر آمل را برگرفته از نام دختري افسانه‌اي به نام آمله مي‌داند كه دختر يكي از اميران ديلمي بنام اشتاد و همسر فيروزشاه، حاكم بلخ بوده است. در اين باره داستاني نيز نقل شده است. در اين داستان گفته مي شود كه "پادشاه پس از ديدن دختر [در بلخ] ، متوجه شد که او نظير ندارد. پس از گفتگوي زياد از دختر پرسيد: زنان ولايت شما را چشم ها خوبتر و دهن خوشبوتر و اندام ملايم تر است، سبب چيست؟ دختر به زبان محلي جواب داد: آنچه شاهنشاه جهان پرسيدند که چشمان شما چرا سياه است؟ علت آن است که هر روز صبح که برمي خيزيم چشمان ما به سبزه ها مي افتد و نرمي بدن از آن است که در زمستان پارچه ابريشم و در تابستان کتان مي پوشيم و خوشي بوي دهن از آن است که علفي هست به نام مادر جوينه (ترخون و ريحون) که خورش غذاي ماست. پادشاه گفت: اي دختر شاد باش و خواسته خويش را بيان کن. دختر گفت در ولايت ما آبي است که هرهز نام دارد. خوب است به دستور پادشاه کنار آن رود شهري ساخته که آن را به نام من موسم کنند. شاه دستور داد مهندسين رفتند و در آنجا شهري بنا کردند. ... و اين شهر را بنام دختر که اسمش آمله بود ناميدند. با گذشت زمان آمله، آمل گرديد که عربها آن را آمنه خواندند، چون معرب به عربي شد عربها دختر خود را آمنه يعني: تو را مرگ مبادا مي ناميدند. که از جمله آن دخترها مادر حضرت رسول الله بنام آمنه بنت وهب مي باشد".

در اين ريشه شناسي مردمي، نام شهر آمل منتسب به دختري بنام آمله شده و كلمه آمله احتمالا به زبان تبري، به معني تو را مرگ مباد معني شده است. همانگونه كه در بند شماره ١ گفته شد، انتساب اين معني به نام شهر آمل و بر اساس زبان تبري نمي تواند درست باشد. اما نكته قابل توجهي در اين داستان وجود دارد، آنجا كه شاه پس از ديدن آمله، از وي در باره "ملايمت" اندام و "خوشبوئي" دهان زنان ولايتش مي پرسد. در اين سوال، دو واژه "ملايم" و "خوشبو" بسيار مهم و مفيدند زيرا آشكارا اشاره به معاني كلمه "آمول" در زبان تركي دارند. بنابراين مي توان گفت كه حتي در اين داستان نيز نام آمله، نامي تركي است (حتي فرم آمله نيز، يادآور فرم اصلي تركي آمولا-آمورا است). افزون بر آن در اين وجه تسميه نيز (با ذكر پادشاه بلخي) بر ارتباط نام گذاري اين شهر با آسياي ميانه تاكيد شده است (آيا جابجائي اي انجام گرفته و در اصل "آمله" از بلخ و شاه از تبرستان بوده است؟).

٣-يكي از ريشه شناسيهاي قابل تامل براي نام شهر آمل، انتساب آن به قوم آمارد مي باشد: "آمل از اسم يک قوم آريايي به نام آمارد که در آنجا مسکن گزيدند، گرفته شده است. آماردها اولين گروه مهاجرين قوم آريايي بودند که به ايران کوچ کردند و به فلات ايران رسيدند و در سواحل جنوبي درياي خزر مسکن کردند. نام شهر آمل يادگار و دگرگون‌شده همان نام قوم آمارد است".

آنچه در باره اين وجه تسميه مي توان گفت اين است كه اولا، مارد، آمرد و يا آماردها كه نام شهر آمل بدانها نسبت داده مي شود، بي هيچ ترديدي قومي غير ايراني و غيرآريائي، از مردمان آسياني و غير سامي بودند که پيش از کوچ ايرانيها به سرزمين ايران كنوني در کرانه جنوبي درياي خزر بين محل استقرار اقوام تپور (تيپرها) و كادوس (غرب مازندران و شرق گيلان) زندگي مي‌کردند. اين قوم پس از آمدن اقوام ايراني به سرزمين شان در آنها حل شدند و زبانشان از ميان رفت. ثانيا اين وجه تسميه توضيحي در باره نام اين قوم غيرايراني و غيرآريائي نمي دهد. علاوه بر آن اين واقعيت كه قوم مذكور در آغاز در جوار مرو در آسياي ميانه-تركستان ساكن بوده و پس از رانده شدن توسط مرويان به تبرستان آمده است، غيرايراني بودن نام آمارد را تائيد و احتمال تركي-آلتائي بودن آن را تقويت مي كند.

نتيجه

نام شهر آمل در تبرستان ائتنيك، نامي توركي-آلتائي به معني استراحتگاه، محل و يا شخص آرام و مطبوع است. اين نام منعكس كننده تاريخ و هويت پيش ايراني، انيراني و مولفه توراني تبرستان پيش از اسلام مي باشد.

تيكان تپه (تكاب)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

تيكان تپهTikantәpә
تكاب

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

دوشنبه، ٢٤ نوامبر- ٢٠٠٨
باشگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Başgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

تيكان تپهTikantәpә
تكاب

تيكان تپه مرکز شهرستان تيكان تپه در استان آزربايجان غربي است. نام تيكان تپه در راستاي سياست تركي زدائي از آزربايجان در سال ١٣١٦ به نام تكاب تغيير داده شده است. شهرستان تيكان تپه از شمال‌غربي به هشترود، از شمال‌شرقي به زنجان، از طرف غرب به سايين قالا (صائين‌دژ) و از طرف جنوب شرقي به شهرستان آزربايجاني بيجار در استان كردستان و از جنوب و جنوب‌غربي به سنندج و سقز محدود است. منطقه تيكان تپه داراي ده ها اثر تاريخي قبل و بعد از اسلام است كه از آن جمله مي‌توان به سوغورلو (تخت سليمان) كه در ٤٥ كيلومتري شمال‌شرقي آن واقع شده اشاره كرد.

وجه تسميه و ريشه شناسي

تيکان تپه به معني تپه پر از خار است. اين نامگذاري احتمالا به سبب وجود خارهاي اطراف شهر مي باشد.

تيكانTikan :
كلمه اي تركي به معني خار، فرم قديم آن "تيكگه نTikgәn " از مصدر "تيكمه كTikmәk " به معني سوراخ كردن با چيزي مثل سوزن است (اين مصدر امروز به معني دوختن است). در تركي تركيه "ديكه ن" (حال آنكه ديكمه ك در زبان تركي به معني بر افراشتن است)، در تركمني "تيكه ن". "تيكه نه ك-تيگه نه ك" فرم تصغيري اين كلمه در تركي قپچاقي است.

تپهTәpә :
تؤپو، تؤپؤ، تؤپه، دپه: كلمه اي تركي به معني تپه، قله، قله كوه، فراز، نوك پديده اي طبيعي مانند كوه، يا انسان، فرق سر، سر، راس. معني اوليه آن فرق سر بوده است (تبك، تركي چوواشي). تاغ تؤپوسيTağ töpüsü : قله كوه، تؤپؤرهTöpörә : بر فرق سر). در تركي هاي گوناگون تؤبؤTöbö (شمال شرقي، قيرقيزي، آلتائي، ياقوتي، دولقان)، تؤپهTöpә (جنوب شرقي، اويغوري)، تؤبهTöbә (شمال غربي، قازاقي، نوقاي، بالقار، قوموق، قاراقالپاق)، تئپاTepa (ازبكي)، تؤپوTöpü (تركي قديم، قاراخاني، تركي ميانه)، تپهTәpә (قاراخاني، تركي ميانه، تركي تركيه، آزربايجاني، قاقاووز، تركمني)، دپهDәpә (تركي تركيه، تركمني)، توبئTübe (تاتاري، باشقير، چوواشي)، ته يTәy (تووا-توفالار). همريشه با توپ، توپوز، توپوق، توپال، توپاق، ..... در تركي معاصر. به صورت دؤبه به زبان مغولي و در شكل تپه وارد زبان فارسي شده است. "تپه" از كلماتي است كه به وفور در نامهاي جغرافيائي آزربايجان، ديگر سرزمينهاي ترك و يا قلمرو دولتهاي تركي با آن برخورد مي شود.

در برخي از لغتنامه هاي فارسي به تركي الاصل بودن اين كلمه اشاراتي شده است:
تپه: کوه پست و پشته بلند (برهان، انجمن آرا، آنندراج، ناظم الاطباء). آن را به فارسي دري تبره، تبرک و گر بکاف فارسي نيز گويند. (انجمن آرا، آنندراج ). هر جاي از زمين که برآمده و گرد باشد (ناظم الاطباء). در ترکي تپه بفتح اول و دوم بمعني قله و بالاي سر است (حاشيه برهان چ معين). و کلاه زنان را نيز گفته اند و آن چيزي باشد محرابي که زنان از گلابتون و مرواريد دوزند و از طلا و جواهر نيز سازند و بر پيشاني نصب کنند. (برهان، از ناظم الاطباء). و کله و کلاه را که از ماهوت يا شال پشمينه باشد نيز تپه کلاه گويند بجهت برآمدگي. (انجمن آرا، آنندراج). جاي مدور که از خاک کود و نرم کنند براي کاشتن گلها (يادداشت بخط مرحوم دهخدا). مجازاً چيزي برآمده را گويند ... مزيد موخر امکنه: آل تپه، ايلغارتپه، ترنگ تپه، تقرتپه، تيکان تپه، دوشان تپه، ساليان تپه، قراتپه، قراواي تپه، قلي تپه، گل تپه، گمش تپه، گندل تپه، يارم تپه.

ريشه شناسي هاي نادرست و وجه تسميه هاي دولتي:

١-در برخي منابع نام تيكان تپه براي دادن آب و هوائي فارسي به آن، به شكل پيكان تپه ثبت شده است كه نادرست است.

٢-در منابع دولتي و فارسگرايانه آمده است كه "تكاب به معني آب باريكه و زمين كم آب، زميني كه آب كم و باريكي در آن جاري شده مي‌باشد و به صورت اسم مركب يعني دره و زميني كه در بعضي از جاها آب فرو رود و از جاي ديگر برآيد، مي‌باشد". حال آنكه ريشه شناسي نام تكاب عملي بي معني است زيرا اين نام، نامي جديد و جعلي و بدون سابقه و پيشينه تاريخي است. نام تيكان تپه در سال ١٣١٦ در راستاي سياستهاي تركي زدائي از جغرافياي آزربايجان از طرف دولت پهلوي به تكاب تغيير داده شده است.

٣-كلمه "تكTәk " بكار رفته در نام جديد و دولتي تكاب نيز، خود كلمه اي تركي به معني تك، تنها، صرفا، يكه و يگانه است. اين كلمه در اغلب زبانهاي تركي به صورت تك و در معدودي از آنها به شكل تيك (تاتاري، باشقير)، تگاران (بالقار)، تگين (قاراقالپاق) و ... بكار مي رود. در تركي خاقاسي تيك به معني صفر است. "اري باردي، قالدي قوروق يئري تكƏri bardı, qaldı quruq yeri tәk . (مرد مرد و زمين خشك تنها باقي ماند). اين كلمه به زبان فارسي نيز وارد شده است.

نتيجه

تيكان تپه نام شهر و شهرستاني در آزربايجان و به معني تپه پر از خار است. اين نام از سوي دولت ايران و در راستاي تركي زدائي از جغرافياي آزربايجان با كلمه تركي-فارسي تكاب عوض شده است.

توي سركه ن (تويسركان)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

توي سركه نToysәrkәn
تويسركان

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

سه شنبه، بيست و پنجم نوامبر- ٢٠٠٨
توزگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Tozgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

توي سركه نToysәrkәn
تويسركان

شهرستان توي سركه ن (تويسركان) در استان همدان قرار داشته و بخشهائي از جنوبي ترين مناطق آزربايجان را شامل مي شود. اين شهرستان از شمال به شهرستانهاي آزربايجاني همدان و اسد آباد و شهرستان بهار، از مشرق به شهرستان ملاير، از مغرب به كنگاور از استان كرمانشاهان و از جنوب به شهرستان نهاوند محدود مي باشد. شهرستان تويسرکان در دره هاي دامنه جنوب باختري کوه الوند واقع است و شعبه هاي مختلف اين کوه از هر سمت شهرستان تويسرکان را فراگرفته است. بلند ترين نقطه اين شهرستان قله الوند با ارتفاع ٣٥٧٤ متر است كه فصل مشترك اين شهرستان و شهرستان همدان است.

وجه تسميه

نام شهر توي سركه ن (تويسركان) از دو بخش "تويToy " و "سركه نSәrkәn " (سرکان) تشکيل شده است. در گذشته "توي" و "سركان" نام دو قصبه بزرگ نزديك به هم بوده است. قصبه "سركان" به فاصله ١٠ كيلومتري شمال غرب "تويسركان" هنوز پا بر جاست. اين شهر پس از حمله مغول اهميت خود را از دست داد و مردم آن به قصبه "توي" روي آوردند و به تدريج آنجا را آباد كردند. تويسركان فعلي همان قصبه "توي" قديمي است. توي از شهرهاي باستاني بوده و در دامنه كوه الوند واقع است. در حال حاضر قصبه "سرکان"، همان "سرکان" ناميده مي شود ولي "توي"، نام جديد "تويسركان" حاصل از تركيب دو كلمه "توي" و "سركان" را به خود گرفته است. ماخذ معتبري كه نشان دهد دقيقا از چه تاريخي نام "توي" به "تويسركان" تبديل شده در دست نيست، اما كتبي از دوره صفويه موجود است كه مولفين و مصنفين آنها شهرت تويسركاني دارند.

در لغتنامه دهخدا ذيل "سرکان"گفته مي شود: "موضعي است معروف قريب به همدان، خوش آب و هوا، نزديک به قريه "توي" و هر دو با يکديگر معروف و منسوب و متعلق به يک حاکم (آنندراج)". في الواقع نيز "توي سركه ن" نام خود را از اسم "سركه ن" از بزرگان ايل تركي آلپاغوت در اين منطقه در دوره دولت تركي آزربايجاني قاراقويونلو گرفته است. پروفسور فاروق سومر در كتاب "نامهاي اشخاص در تاريخ دولتهاي تركي" مي گويد "سركه ن" و يا "سورقان"، نام برادر "قوروقان" (ويا قورقان) از بيگهاي آلپاغوت و والي همدان در دوره قارايوسف و اسكندر ميباشد.

ريشه شناسي

نام شهر تويسركان مركب از كلمه تركي "توي" به معني قرارگاه و شهر به علاوه نام خاص "سركه ن-سركان" مي باشد. "توي سركه ن" (تويسركان) يعني قرارگاه شخصي بنام "سركه ن" (سركان). نام "سركه ن" (سركان) خود كلمه اي تركي و به معني شخص بردبار و صبور است.

تويToy :
توي" اصلا هم به معناي گِل و هم به معناي قرارگاه است. مشابه اين دگرگوني معنايي را در کلمة ديگر ترکي، واژة بالق (همريشه با كلمه پالچيق، بالچق) كه به هم معني گِل و هم شهر است مي توان ديد.

كلمه "توي" كه در نوشته هاي اويغوري به معني شهر نيز به کار رفته، در تركي قديم به معاني كمپ در معني فيزيكي آن، مجموعه اي از چادرها، مردمي كه در اين چادرها زندگي مي كنند، جمعيت و اجتماع، تجمع بزرگ، گردهم آئي بزرگ، شوراي نظامي، و بعدها به معاني مهماني، مهماني عروسي و ... است. توي قاپغينقا تكي بارديلارToy qapğıña tәki bardılar (تا در كمپ سلطنتي رفتند)، كمپ نظامي (خان تويXan Toy –كمپ خاقان). واژه توي در اين عبارت از كتاب دده قورقود نيز بكار رفته است: "قاريلار دؤرت تورلودور: بيريسي سولدوران سوي.ودور. بيريسي تولدوران توي.ودورQarılar dört türlüdür: Birisi solduran soyudur, Birisi toldıran toyudur". (ترجمه: زنها چهار نوع اند: يكي نسل را منقرض مي كند، يكي جمعيت را متفرق، ... تولدراماق: متفرق كردن، پراكندن (كلاوسن. بوي تولدرادي- جمعيت متفرق شد). كلمه توي همچنين به معني خاك رس كوزه گري و ساختن كوزه آمده است: توي ائشيجToy eşic (كوزه از خاك رس- خاقاني).

سركه نSәrkәn
سركه ن كه به عنوان اسم شخص نيز بكار رفته، كلمه اي تركي به معاني زير است:

١-سئركه نSerkәn -سركه نSәrkәn : نام خاص به معني شخص بردبار و صبور، از مصدر سئرمك Sermәk: تحمل كردن چيزي، مقاومت و تاب آوردن در مقابل چيزي، اول سئرديOl serdi (او تاب آورد)، سئريپ تورداچي ارSerip turdaçı әr (مردي كه تاب آورده منتظر مي شود)،

٢-نام خاص به معني آگاه، هشيار، به هوش، از مصدر سرگه مه كSәrgәmәk و سرگه نمه ك Sәrgәnmәk، همريشه با نام "سرگه كSәrgәk " به همين معاني.

٣-سرگه نSәrgәn : به معني قسمت مسطح تپه ها، ويترين، شخص خسته و پريشان و...

٤-در زبان تركي كلمه ديگري به شكل سارقانSarqan –سارغانSarğan از مصدر سارماقSarmaq و ساريماقSarımaq و به معني نوعي گياه كه به دور خود و اشيا مي پيچد، گياهي كه در زمين شوره زار مي رويد (سارغان اوتSarğan ot ) و زميني كه اين گياه در آن مي رويد (سارغان يئرSarğan yer ) وجود دارد. ( از آنجائيكه نام سِركان و تويسِركان در زبان مردم با كسره "س" تلفظ مي شود، احتمال آنكه اين نام به اين فرم چهارم باشد بسيار ضعيف است).

ريشه شناسيهاي نادرست

١-در برخي منابع احتمال ارتباط كلمه توي با زبان اقوام غيرآريائي ساكن در منطقه پيش از دوره مادها مطرح شده است: "در برخي نواحي ايران محل‌هايي به نام "توي" هست، براي اين‌كه اشتباهي رخ ندهد در هر جا چنين محلي باشد به ‌نام نزديکترين محل به آن خوانده مي‌شود؛ مانند توي دروار در دامغان) كه نزديک به قريه دربار است) و توي كازرون و اين توي چون در يک فرسنگي سركان است به تويسركان مشهور است. اين "توي" احتمالا با زبان قومي كه پيش از مادها در اين سرزمين مي‌زيسته‌اند، مرتبط است". البته ارتباط كلمه توي با زبان اقوام غيرآريائي قطعي است، اما اين زبان غيرآريائي طبق داده هاي تاريخي همان زبان تركي است.

٢- در برخي از منابع مانند كتاب "وجه تسميه شهرهاي ايران" ادعا مي شود كه سركان كلمه اي ايراني و مركب از سر به علاوه گان است: "در زبان لري كه گويش غالب مردم اين منطقه است و بسياري از زبان‌هاي ايراني كلمه "سر" به معني اشراف و بزرگ و مهتر است و "گان" در زبان پهلوي و لغت فرس باستان به معني جا و مكان آبادانست و قبل از استيلاء اعراب نام بسياري از شهرها و قصبات ايران به گان ختم مي‌شد. پس از تسلط اعراب بر ايران و رواج زبان عرب چون زبان مذكور فاقد حرف "گ" مي باشد در واژه هاي زبان پارسي به جاي حرف (گ) حرف (ك) يا (ج) بكار برده شده است. سركان محل ييلاقي و سكونت اعيان و اشراف و بزرگان شهر رود آوربوده است. به اين ترتيب سرکان ممکن است به معناي محلي باشد كه بزرگان و خوانين در آن سكونت دارند و در واقع تويسركان محل سكونت ييلاقي بزرگان شهر رودآور بوده است". اين تثبيت كه توي سركه ن و يا تويسركان ممكن است به معني محل سكونت ييلاقي بزرگان شهر بوده باشد مقرون به حقيقت است، زيرا در واقع اين محل، "توي سركه ن" يعني قرارگاه حاكمي به نام "سركه ن" بوده است. اما ريشه شناسي كلمه سركه ن كه طبق منابع تاريخي ماخوذ از نام يكي از بيگهاي طائفه تركي آلپاغوت در استان همدان بوده بر اساس "سر" و "گان" ايراني نادرست است (علاوه بر آنكه كلمه موجود در نام اوليه اين شهر، نه "سر" فارسي بلكه "سِر" (سئر) تركي بوده و نيز بر خلاف اين ادعا بسياري از گان`هاي موجود در نامهاي جغرافيائي ايران و آزربايجان، ريشه اورال آلتائي دارند و نه پهلوي-ايراني).

نتيجه

"توي سركه ن"، نام شهر و شهرستاني در استان آزربايجاني همدان است. نام شهر تويسركان مركب از كلمه تركي "توي" به معني قرارگاه، شهر و محل اجتماع به علاوه نام خاص "سركه ن-سركان" مي باشد. "توي سركه ن" (تويسركان) يعني قرارگاه شخصي بنام "سركه ن" (سركان). "سركه ن" كه نام يكي از بيگهاي ايل تركي آلپاغوت در استان همدان در دوره دولت تركي آزربايجاني قاراقويونلو بوده است خود كلمه اي تركي و به معني شخص صبور و بردبار است.

خوي، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

خويXoy

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

چهارشنبه، ٢٦ نوامبر- ٢٠٠٨
اودگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Odgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

خويXoy

شهر خوي يکي از شهرهاي استان آزربايجان غربي و مركز شهرستاني به همين نام است. شهر خوي را به علت استقرار در محلي پست "خوي چوخورو" نيز مي نامند. شهرستان خوي در دشتى وسيع واقع شده و از شمال به شهرستان ماکو و از جنوب بشهرستان سلماس و از خاور به شهرستان مرند و از باختر با كشور تركيه همسايه و هم مرز مي‌باشد. خوي كه امروزه مهمترين شهر استان آزربايجان غربى بعد از اورميه مى‏باشد از اهميت نظامي و تجاري ويژه‌اي برخوردار بوده و داراي آثار تاريخي متعددي است. خوى در قرن سيزدهم به علت زيبايي شهر و وجود باغات سبز و روح‏افزا و كثرت مناظر دلبربا و چمنها به لقب دارالصفا و بعد از آن به دارالمؤمنين مشهور بوده است. شهر خوي از قديمترين و يكي از اولين شهرهاي تركي شده آزربايجان است و بدين سبب در متون تاريخي سلجوقي بنام تركستان ايران ناميده شده است. "حمدالله مستوفي" در نزهت القلوب در باره خوي ميگويد: "مردمش سفيد چهره و ختاي نژاد و خوب صورتند و بدين سبب خوي را تركستان ايران خوانند". اين شهر از زمان قديم مورد توجه بوده است. پيش از اسلام شعبه‌اي از بزرگراه معروف ابريشم كه شهرهاي آباد و پرنعمت ترکستان و چين در شرق را به غرب و به اروپا متصل مي‌نمود، از اين شهر آزربايجاني مي گذشته است. در صدر اسلام نيز راهي كه بلاد جزيره العرب را به مركز آزربايجان و ماوراي خزر وصل مي‌كرد، از خوي مي‌گذشت.

خوي علاوه بر آزربايجان در تاريخ تركيه، جهان تورك و مذهب تركي علوي قزلباشي نيز از اهميت استثنائي برخوردار است. بسياري از جريانات فكري و فرهنگي تاريخي كه مهر خود را در شكل گيري هويت ملي خلق ترك در تركيه زده اند بلاواسطه با نام شهر خوي آزربايجان پيوسته اند. اين شهر پايگاه ارتشهاي تركي براي تهاجم به بيزانس و فتح آسياي صغير توسط تركان بوده است. "آلب ارسلان" در سال ١٠٧١ خوي را مركز تجمع سپاهيان ترك براي حمله به بيزانس-روم (تركيه امروزي) قرار داده بود. "آبدال موسا" موسس طريقت بكتاشي و "اخي ائوره¬ن" باني جريان اخوت در آسياي صغير هر دو از شهر آزربايجان خوي برخاسته اند. "پير سولطان آبدال" شاعر و قهرمان خلقي-ملي تركيه اصلا، و "جهانشاه قاراقويونلو" شاه زنديق -شاعر علوي قرن ١٥ نيز به روايتي اهل خوي است. مزار "شمس تبريز" بنا به بروايتي در خوي آزربايجان (و بنا بر روايات ديگري در شهر قونيه تركيه) قرار دارد. زمره "جاولاقلار" از قزلباشان بلاواسطه با خوي در ارتباط است. جاولاقيليك از نخستين تشكيلات قلندريه بوده و در قرن ١٣ در خوي آزربايجان ايجاد شده است. در تاريخ لكسيوگرافي تركي آزربايجاني، اولين لغت منظوم بدين زبان بنام تحفه حسام توسط "حسام خويي" نگاشته شده است.

ريشه شناسي:

كساني كه دنبال ريشه شناسي نام خوي با استفاده زبانهاي هند و ايراني بوده اند ادعا مي كنند كه معني واژه‌ "خوي" و ريشه‌ اين نام روشن نيست. اين بسيار طبيعي است، زيرا ريشه شناسي اين نام و وجه تسميه آن مي بايد بر اساس زبانها اورال-آلتائيك و در راس آنها تركي و در ارتباط با زبانهاي التصاقي باستاني مطرح در منطقه و در راس آنها زبان پروتورك سومري انجام پذيرد. بر اين اساس، نام شهر خوي، كلمه اي تركي است. در زير به برخي از نظريه هاي گوناگوني كه در ريشه شناسي اين نام تركي مطرح شده اند اشاره مي گردد:

١-کلمه "خوي" فرم باستاني كلمه "قويQuy, Qoy " در تركي قديم است كه مفهوم "چوخور" (سرزمين پست) را مي رساند. در ديوان لغات ترك، "قوي" به معني دره، بستر و بخش مسطح دره، وادي بزرگ و گود بين دو كوه و ته آمده است. همريشه با كلمات "قويتوQuytu " و "قوياقQoyaq ".

-قوياق Qoyak: به معني وادي بزرگ و گود بين دو كوه، گودي طبيعي ايجاد شده بين كوهها و صخره ها، گودي طويلي كه در دشتها توسط بركه هاي آب ايجاد مي شود است.

-قويتوQuytu : رد كلمه باستاني تركي "خوي-قوي" را در واژه "قويتو Qoytu - Quytu" كه مركب از كلمه "قوي" به علاوه پسوند "-تو" مي باشد نيز مي توان مشاهده نمود. در لغتنامه ائتيمولوژيك تركي در مقابل كلمه قويتو Kuytu گفته مي شود: "چوخور يئر çukur yer، گونه ش آلمايان يئر، كؤلگه (ترجمه: جاي پست، محلي كه آفتاب نمي گيرد، سايه). كلمه كويتوKuytu در تركي عثماني و تركي مدرن تركيه به معني جاي خلوت، محلي دور از چشم، محافظه شده از باد، است. ظاهرا اين كلمه با واژه "قويتو" مغولي به معني پشت، عقب، شمال و واژه "كوزKüz " تركي به معني محلي كه آفتاب نمي گيرد در ارتباط است. پسوند –تي، -تو، پسوند اسم ساز از اسم بوده و در تركي آناتوليائي قديم به شكل –دو موجود است (ائلتيElti ، قويتو Koytu، تورتوTortu ، اكتي Ekti، پيرتيPırtı ، پينتيPinti ). اين پسوند تصغير و تخفيف در تركيب با واژگان تقليدي كه به –ير، -ور، -يل، -ول و ... ختم مي شوند بسيار فعال است: فيسيلتي، زونقولتو، فيشيرتي، اينيلتي (تركي آناتوليائي قديم).

٢-نام شهر خوي از كلمه "خويXuy "، "قويQuy " كه در تركي باستان بسيار رايج بوده و به معني نقطه و مكان تجريد شده مي باشد گرفته شده است. كلاوسن در لغتنامه ريشه شناسي تركي پيش از قرن ١٣ ميلادي، اين كلمه تركي را مشتق از واژه چيني Kuei كه در آغاز به معني اقامتگاه زنان، بخش خصوصي يك مسكن بوده دانسته است. وي كلمه "كويتوKuytu " به معني جاي خلوت و محافظه شده از باد در تركي عثماني و تركي مدرن تركيه را نيز مشتق از اين كلمه مي شمارد. كلمه "خوي-قوي" امروز نيز در بسياري از زبانهاي تركي شمال شرقي به شكل "كويKuy " و به معني غار و در تركي خاقاسي به شكل "خويXuy " بكار مي رود. در تركي خاقاني، "كوي" به معني انتهاي يك دره است (كاشغري): "تاغيغ آتيپ اوغراسا، اؤزو كويي ييرتيلورTağığ Atıp Uğrasa Özü Kuyi Yırtılur" (هنگامي كه به كوهي تير بياندازد، مركز و دره هايش پاره مي شوند).

٣-در تركي باستان دو كلمه به شكل "قويQoy " به معني محل پائين آوردن و گذاشتن (هر چيز) و "قويو Qoyu" به معني پائين گزارده شده، واقع شده در پائين وجود دارد. ظاهرا اين كلمات از ريشه مصدر "قويماق Qoymaq" به معني گذاشتن، پائين گذاشتن، پائين آوردن مي باشند. كلمه "قويوQoyu " را در تركيب "اوزو قويولوÜzü Qoyulu " به معني شخص دراز كشيده رو به پائين (بر روي شكم) نيز مي توان مشاهده كرد. زبانشناسان اين كلمات را همريشه با "قويونQoyun " به معني آغوش، "قودغورماقQodğurmaq " به معني به پائين چيزي رفتن و "قويروقQuyruq " به معني دم، بن (مرتبط با قودورغا Kudurğa مغولي، كفل اسب) دانسته اند.

٤-در زبان تركي كلمه مشابه ديگري به شكل "قويوQuyu " و به معني چاه، گودي عميق كنده در خاك وجود دارد. اين كلمه اصلا از مصدر "قوذماق-قويماق" به معني آبي كه بيرون مي ريزد است. فرمهاي گوناگون آن در زبانهاي توركي: قويي، قوذوق، قوذوغ، قويوق، قويوغ، قودوق، قوداغ،.... همريشه با "Kut " مجاري به معني چاه، قوددوغ Qudduğ ، قودوق Qudug، خودوقXuduq ، خوداقXudaq در زبانهاي مختلف مغولي به معني چاه و گودال آب، و قوتوغور Qotuğur به معني گودي و گودال (احتمالا نام منطقه سرحدي "قوتور" در شهرستان خوي مرتبط با اين كلمه است).

٥- در کتاب "سيماي خوي" (صدرايي خويي) کلمه خوي مأخوذ از کلمه "قويون ـ قوي" ترکي به معني ميش و گوسفند دانسته شده است.

٦-محمدامين رياحي نويسنده‌ي كتاب تاريخ خوي بر اين باور است كه شايد واژه‌ي خوي با جزء آخر نام شهر "اولخو" كه دو هزار و ‌١٠٠ سال پيش در همين جا قرار داشته است بي‌ارتباط نباشد. نامهاي مكانهائي چون "اولخو" و "حويه‌وه" در سال‌نوشته‌هاي آشوري، نيز "حويله" در کتاب مقدس كه محل آنها ظاهرا مطابقت تقريبي با شهر و منطقه خوي دارد، محتاج ريشه يابي هاي دقيق از سوي لغتشناسان و زباندانان بي طرف مي باشند. گرچه واژه "حويه وه" (حوي+ه وه) فوق مي تواند مرتبط با "خوي اووا" (وادي پست)، واژه "حويله" مرتبط با "قويلو" (دشت پائين) و واژه "اولخو" نيز مرتبط با "اؤل خوي" (وادي مرطوب) شمرده شوند.

٧-ادعا شده است كه "در زبان سومري که از سوي برخي از صاحبنظران زباني پروتوتورك محسوب مي شود واژه اي مشابه "خوي" وجود دارد كه به معني سرزمين و دشت کم ارتفاع و پست است. اقوام سومري از آسياي ميانه (ترکستان) با گذر از سرزمين آزربايجان به منطقه بين النهرين رفته اند و در طول اين مهاجرت، سالها در آذربايجان رحل اقامت افکنده اند و گروههائي از آنها نيز براي هميشه در آزربايجان ماندگار شده‌اند. با توجه به اين واقعيت كه منطقه تمدن خيز "آراتتا" ذکر شده در کتيبه هاي سومري عموما با منطقه خوي و کلا غرب آزربايجان و شرق آناتولي منطبق مي شود، احتمال اينکه نام "خوي" يک کلمه سومري به معني سرزمين و دشت کم ارتفاع و پست باشد زياد است". با اينهمه در لغتنامه هاي سومري بررسي شده از سوي اينجانب، به همچو كلمه اي برخورد نشد.

نامهاي مشابه:

١-نامهاي روستاهائي مانند "قويجوق"، "قويجوق خان"، "قويجاق" و ... و نامهائي چون "قويلار دره سي" مرتبط با ريشه "قوي" به معني بستر دره مي باشند (-جوق و –جاق پسوندهاي تصغيراند).

٢-در آزربايجان و تركستان با دو نام ديگر ظاهرا مرتبط به اسم خوي برخورد مي شود: "خييوو"، نام قدمي شهر "پيشگين" (مشکين شهر) و ديگري "خيوه"، شهري در ترکستان ـ ازبکستان.

٣-در آزربايجان شمالي شهري بنام قوبا Qubaوجود دارد. اگر نام اين شهر مرتبط با "خوي" نبوده باشد (در شكل قوي+اوبا) احتمالا مشتق از كلمه تركي قوبا به معني خاكستري رنگ پريده، زرد رنگ پريده است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبانهاي تركي چنين است: قوبا (قاراخاني)، قو Ko (ساري اويغور)، قووا Quwa (تاتار)، قيو Qıw (تاتار)، قي Qі (قيرقيز، آلتائي)، قوو Quw (قزاق، نوقاي، قوموق، قاراقالپاق، ازبك)، خيXi (خاقاسي)، خوواXuva (تووا-توفالار)، قوQu (آلتائي). اين كلمه به زبان مغولي نيز وارد شده است. قووا Quwa (مانچو)، هوپو Hu-p`o (چيني).

وجه تسميه:

در وجه تسميه خوي كه از قرن ششم ميلادي و به همين شکل فعلي در سفرنامه‌ها بميان آمده، مي بايست به دو مساله كليدي يعني نامگذاري مردمي "خوي چوخورو" و شرايط طبيعي آن بويژه محصور شدن آن توسط كوههاي پيراموني توجه نمود:

١- خوي كلمه اي تركي به معني وادي پست است. اين با صفتي که مردم براي ناميدن اين منطقه به کار مي برند همخواني كامل دارد. خويي ها شهر خود را "خوي چوخوروXoy çuxuru " مي نامند و معني آن دشتي است که از مناطق همجوار پايين تر است. شهر خوي در سرزمين نسبتا پستي قرار گرفته است، ارتفاع متوسط جلگه اي كه خوي در آن واقع شده در حدود ١١٠٠ متر مي باشد كه از همه جلگه هاي مجاور حتي از درياچه اورميه نيز پستتر است. پستي جلگه مزبور و دور بودن آن از درياهاي بزرگ سبب تغييرات ناگهاني در هواي آن مي گردد. مقدار باران شهرستان خوي نسبت بساير نقاط آزربايجان بعد از اورميه در درجه دوم قرار گرفته و هواي شهرستان خوي اغلب مه آلود مي باشد. (هواي قسمتهاي کوهستاني و مرزي شهرستان خوي سردسيري و قسمتهاي داخلي و جلگه اي آن معتدل و مالاريايي است).

٢-خوي كلمه اي تركي به معني مكان جدا و محل حفاظت شده از باد است و اين با طبيعت آن يعني کوههائي که حصاروار اين شهرستان را فراگرفته اند همخواني كامل دارد. کوههاي مهم شهرستان خوي كه بخط مستقيم در امتداد قله باشکوه و پربرف آغري داغ (آرارات) قرار دارند عبارت است از قله آدرين، کوههاي مرزي قطور بنام سلطان سورا، قوچ داغ، کهير، هران و کوه چله خانه. وجود کوههاي حصار مانند فوق مانع نفوذ بادهاي سرد زمستاني است و بالنتيجه هواي شهر خوي نسبت به بعضي از شهرستانهاي آزربايجان چون تبريز و اورميه در تابستان گرمتر و در زمستان معتدل تر است. يكي از علل باراني بودن شهرستان خوي، وجود کوههاي بلند مذكور است که در مقابل بادهاي رطوبي قرار گرفته و با سرد کردن هواي مجاور و تمرکز بخار آب، شرايط اشباع شدن را فراهم مي سازند.

ريشه شناسي و وجه تسميه هاي نادرست و دولتي

نهادهاي رسمي دولتي ايران ريشه کلمه خوي را در زبانهاي پهلوي، فارسي، کردي و يا ارمني جستجو کرده اند:

١-گويا در زبانهاي فارسي و پهلوي كلمه اي به شكل "خي" و به معني عرق و عرق تن موجود بوده است (در پهلوي Xvai و در شاهنامه فردوسي خَي Xәy). عده اي از ناسيونالسيتهاي فارس و فارسگرايان نام شهر خوي را مشتق از اين كلمه دانسته اند. حال آنكه صرف وجود کلمه اي مشابه "خوي" در زبان پهلوي و يا فارسي دليل بر ريشه گرفتن نام شهر خوي از آن كلمه نمي باشد. بلکه اين واقعيت مي بايد با ديگر واقعيتها و خصوصيات تاريخي، فرهنگي و زباني منطقه نيز همخواني داشته باشد. درست است که زبان فارسي از قرون پنجم و ششم در آزربايجان و در کنار زبان عربي به عنوان زباني ادبي به کار گرفته شده است، ولي مردم آزربايجان هرگز به زبان فارسي و يا يکي از منشعبات آن سخن نگفته اند و قوم فارس نيز در هيچ برهه اي از تاريخ، نه در خوي و نه در هيچ منطقه ديگري از آزربايجان سکونت نداشته است. علاوه بر آن در تاريخ سنتي مانند كاربرد زبانهاي خارجي از طرف خلق ترك براي ناميدن اماكن جغرافيائي خود وجود نداشته است. از اينرو، ريشه شناسي نامهاي جغرافيائي آزربايجان بر اساس زبان فارسي و يا ديگر زبانهاي ايراني معاصر و يا باستاني، از اساس بي پايه، غيرمنطقي و نامعقول است.

٢-مراكز رسمي و دولتي جمهوري اسلامي و عده اي از ناسيوناليستهاي افراطي كرد مطرح مي كنند كه "واژه خوي در‌ زبان كردي به معناي نمك و نمكزار است و شهر خوي به واسطه وجود معادن نمك غني متعددي در اين منطقه، به خوي معروف شده است، ... از آن‌جا كه كردان بازمانده‌ي مادها بوده‌اند و يا اين‌كه به گفته‌ خودشان مادها از آنها هستند و تاكنون زبان باستاني خود را كه گونه‌اي از زبان پارسي باستان است، حفظ كرده‌اند، مي‌توان گفت كه ساكنان كنوني خوي از مادها بوده‌اند و آنها مسكن خود را به‌دليل وجود معادن نمك در اين ناحيه ساخته‌اند".

اين ادعا كه كردان بازمانده مادها هستند و يا مادها از كردان، ادعائي تماما بي پايه و غيرعلمي است و با حقايق تاريخي همخواني ندارد. انتساب مادها به اقوام ايراني زبان و يا آريايي نژاد و ارتباط بر قرار كردن بين زبان كردي و پارسي باستان آنهم با زبان مادان كه از آن حتي يك نوشته و يك سطر در دست نمي باشد نيز، پايه و بنيان درستي ندارد. وانگاه مادها و پارسي باستان و كردي و .... چه ربطي به نامهاي جغرافياي سرزمين آزربايجان كه در چند هزاره اخير مسكن اقوام ترك و آلتائي و پيش از آن هيتي‌ها، هورري ها، قوتتي ها، لولوبي ها، اورارتوها و مانناها و سومرها و... بوده است دارد؟

٣-ارامنه که بر بخشهائي از سرزمين آزربايجان ادعاهاي ارضي داشته و دارند، براي خوي نيز مانند بسياري از اسامي جغرافيايي آزربايجان، ريشه شناسي اي ارمني ايجاد كرده و آنرا کلمه‌اي ارمني به معني قوچ دانسته اند. حال آنكه ارامنه، در طول تاريخ هرگز اين شهر آزربايجاني را خوي نخوانده و به جاي آن همواره نام "هير" را بكار برده اند.

نتيجه

خوي نام شهر و شهرستاني در آزربايجان است. اين نام بسيار قديمي از ريشه قوي Qoy, Quy به معني وادي پست و يا قوي Quy به معني منطقه تجريد شده و به احتمال كمتري از ريشه قويQoy به معني در پائين واقع شده مي باشد.

سونقور (سنقر)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

سونقورSunqur
سنقر

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

يكشنبه، ١٦نوامبر- ٢٠٠٨
آراگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Aragün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/
سونقورSunqur
سنقر

سونقور كلمه اي تركي است كه به تنهائي و يا در تركيبات گوناگون در نام شهر و روستاهاي متعددي وجود دارد مانند سنقر (دهي از دهستان ميان کوه بخش چپيشلي (چاپشلو) در شهرستان ترك نشين دره گز افشار يورد در شمال شرقي ايران)، سونقور اووا (سنقر آباد، در اطراف كرج، باخزر، كندوان،...)، سونقوراق (سنقرك)، سونوقورا (سنقره)، ... يكي از مشهورترين آنها شهري از آزربايجان به همين نام است كه امروزه در تقسيمات كشوري در تركيب استان كرمانشاهان در غرب ايران قرار داده شده و مركز شهرستان سنقر و كليائي است. كليائي نام بخش كردنشين اين شهرستان است. از آنجائيكه اين شهرستان از دو قسمت ترك نشين و آزربايجاني سنقر و كردنشين و كردستاني کليايي تشکيل يافته بود، به نام سنقر و کليايي ناميده شد. شهرستان سنقر و کليايي از شمال به شهرستان آزربايجاني قوروا (قروه) در استان كردستان، از شرق به شهرستان آزربايجاني اسدآباد در استان همدان، از جنوب به شهرستان صحنه و از غرب به شهرستان کامياران محدود مي‌شود. شهرستان سنقر و كليايي از نواحي جالب توجه و زيباي استان كرمانشاه است كه در جلگه هموار و زيبايي واقع شده و اطراف آن را رودخانه، سبزه زار، باغات و بيشه زار فرا گرفته است و قله‌هاي كوه‌هاي آن تا اواخر تابستان از برف زمستاني مي‌درخشد.

در دوره صفويه اسدآباد و سنقر آزربايجان يك واحد اداري شمرده مي‌شده ‌اند. پس از آن تا زمان شاه عباس صفوي اين منطقه به همراه بخش بسيار بزرگي از غرب و جنوب آزربايجان ضميمه قلمرو امپراتوري عثماني گرديد. در دوره افشاريه و زنديه سران ايل کليايي که خود را از اعقاب صفي خان از خانهاي دوره صفوي مي‌دانند به حکومت سنقر منصوب شدند. در اين دوره نام قسمت کردنشين شهرستان سنقر و كليائي از اسم اين ايل ماخوذ و به کليايي معروف شد. در زمان فتحعلي شاه قاجار فرزند وي فتح‌الله ميرزا به حكومت سنقر گماشته شد. سپس اين ناحيه با نواحي كنگاور (نك. كنگه وه ر)، ملاير و تويسركان (نك. توي سرگه ن) كه همه در حاشيه آزربايجان ائتنيك و تاريخي قرار دارند يكي شده و تحت حكمفرمايي شاهزاده شيخعلي ميرزا (پسر فتحعلي شاه) قرار گرفت. در زمان ناصرالدين شاه سنقر و كليايي بار ديگر ضميمه اسد آباد در آزربايجان شد.

سنقر و نواحي ترك نشين آن، ادامه طبيعي مناطق ترك نشين استان آزربايجاني همدان و به ويژه شهرستان اسدآباد اند. زبان مردم شهر سنقر، قلعه فرهاد و برخي روستاهاي پيرامون تركي و زبان ساكنان روستاهاي غرب آن كردي است. در دهه ها و سالهاي اخير بويژه حين جنگ ايران و عراق، دهها هزار تن از كردان ايراني و عراقي به اين ناحيه ترك نشين مهاجرت نموده اند. به صورتي كه اكنون تركان در اين شهر تاريخا تركي و آزربايجاني به صورت اقليت در آمده اند. در سنقر همچنين گروه كوچكي از فارسان (عمدتا كارمندان و نظاميان) ساكنند. در نتيجه بسياري از ساكنين شهر به دو و يا سه زبان آشنائي دارند. در مجموع تركان اين ناحيه در مقايسه با ديگر بخشهاي حاشيه اي آزربايجان به درجات بيشتري از روند فارسسازي و آسيميلاسيون ملي متاثر شده اند.

ريشه شناسي

١-سونقور Sunqur: كلمه اي تركي بوده و به معني نوعي پرنده وحشي، و مرغ شکاري كوچكتر از توغرول، بزرگتر از قرقي؛ نوعي باز كه از انواع ديگر بازها درشتتر و قويتر است؛ عقاب و يا شاهين درشت و نيرومند است. فرمهاي گوناگون آن در زبانهاي تركي: سنقر، سونقار، سنقار، سينقور، سونغور. وام واژه اي ديرين در زبان مغولي (با تغيير حرف "س" به "ش": شينقور): شينقور (تاريخ سري مغولان)، شونخور (اوردوس، خالخا، بوريات، قالموق)، شونقار، شونغار، شومقار، ... فرم مغولي در شكل شونقور به زبان تركي داخل شده است. اين كلمه از زبان تركي وارد زبانهاي فارسي و عربي شده است.

در ادبيات فارسي به تركي بودن نام اين پرنده و زيستن آن در مناطق سردسير شمالي ترك نشين (خزر، بلغار، ...) اشاراتي شده است: "پرنده اي است شکاري مثل باز که در هندوستان بواسطه حرارت نزيد و اين ترکي است" (غياث اللغات). ويا:

عدلش بدان سامان شده، کاقليمها ويران شده
سنقر بهندستان شده، طوطي ببلغار آمده (خاقاني)

سنقري را کز خزر يا سردسير آموخته
در حبش بردن بگرما برنتابد بيش از اين (خاقاني)

٢-سونقور پرنده شكاري شاهان ترك بوده است: "سنقر به معني سنقار و آن مرغي باشد شکاري از جنس چرغ گويند. بسيار زننده ميباشد و پيوسته پادشاهان بدان شکار کنند" (برهان).

٣-اسم سنقر در نام يا لقب برخي از شاهان، فرمانروايان و فرماندهان ترك بكار رفته است مانند باي سونقور، آغ سونقور، قارا سونقور، آلپ سونقور و غيره .... "كوذئگوموز آلپ سينقور تكين" (دامادمان آلپ سونقور تكين). اين نام قبل از اسلام نيز در ميان تركان مرسوم بوده است، چنانچه نام فرمانده هياطله (آغ هونها) در جنگ با پيروز (فيروز) پادشاه ساساني كه به شكست و كشته شدن دومي در سال ٤٨٤ ميلادي منجر شد، "آخشنوار" و يا "آخشينقار- آق سونقور" بود كه از وي در شاهنامه به شكل "خوشنواز" ياد مي شود (پس از اين جنگ دولت ساساني خراجگزار دولت آغ هون هپتالي شد). بعدها در دوره اسلامي بويژه به عهد سلجوقي و بعد از آن، "سنقر" به يكي از رايج ترين اسامي مردان ترك تبديل شده است، مانند نام سنقر بن مودود بنيانگذار دولت تركي اتابكان فارس يا سلقريان.

٣-در تركي قديم به هنگام فوت امپراتوران ترك عبارت "سونقور بولماقSunqur bolmaq " گفته مي شد (خاقان سونقور بولدوXaqan sunqur boldu -امپراتور فوت كرد). احتمالا اين اصطلاح در رابطه با عقيده تناسخ در ميان تركان شاماني و آنيميست باستان است كه به رجعت خاقانهاي خود در قالب پرندگان و حيوانات نيرومند و درنده باور داشته اند.

وجه تسميه

در استان كرمانشاه و كردستان شهرها و روستاهاي ديگري نيز با نام پرندگان و مرغان شكاري موجودند، مانند روستاي "دوغانDoğan " (طوغان) به معني شاهين در شهرستان قوروا (قروه) در استان كردستان. با اين همه به نظر مي رسد كه نام شهر سونقور آزربايجان برگرفته شده از نام يكي از فرماندهان دوره امپراتوري تركي سلجوقي به همين نام باشد، مانند نام شهر آزربايجاني بيجار (نك. بيجار-بايجار) در استان كردستان كه باز از نام يكي از امراي ترك گرفته شده است. اكنون بقعه اي كه در محل به بقحه مالك معروف است از اين دوره بر جاي مانده است و در برخي از منابع احتمال داده شده كه سنقر نامي كه اين محل را از سوي شاهان عصر داشته است در آن مدفون باشد. علاوه بر آن گفته مي شود كه در دوره امپراتوري تركي سلجوقي، اميران شهر سونقور آزربايجان در استان فعلي كرمانشاهان و پيرامون آن به نام "آق سنقرAğsunqur " معروف بوده‌اند. بواقع قديمي ترين متني که نام سنقر بدين صورت در آن آمده، کتاب تواريخ سلاجقه مربوط به همين دوره است. يكي از دولتهاي آزربايجاني پيش از مغول نيز آق سنقريان (آغ سونقورلولارAğsunqurlular -احمد يليان، ١٢٢٧-١١٠٧) نام داشته است. در ميان فرمانروايان اين دولت تركي آزربايجاني، آق سنقر نامي ديده مي شود كه بيش از ديگران با نواحي جنوبي آزربايجان يعني همدان و پيرامون آن (كه شهر سنقر در آن جاي مي گيرد) پيوستگي دارد. در زير به اين سلسله آزربايجاني و سپس به سه تن از فرمانروايان برجسته ترك آزربايجاني كه داراي نام سنقر بوده اند به اختصار اشاره مي شود:

سلسله آق سنقريان آزربايجان: دولت آق سنقري و يا احمد يليان، دولتي تركي-آزربايجاني است كه پس از فتح آزربايجان توسط تركان سلجوقي، بيش بر يکصد سال بر بخش اعظم آن حکمروايي داشته است. اين دولت پس از حمله مغولان به آزربايجان و از جمله به مراغه پايتخت آق سنقريان، منقرض گرديد. فرمانروايان خاندان آق سنقري عبارتند از امير احمد يل، آق سنقر يليان، ارسلان ابه يليان (آرسلان آبا، نك. آوه-آبا، نك. آسلاندوز)، فلک الدين بن ارسلان ابه، علاء الدين کرپا ارسلان (نك. قوروا-قروه)، پسر علاء الدين و بانوئي از نوادگان علاءالدين.

آق سنقر احمديلي: وي از اميران بزرگ سلجوقي در مراغه و آزربايجان بود. در سال ١١٣١ م، سلطان محمود (پسر سلطان‎محمدبن ملکشاه) در همدان آزربايجان درگذشت و آق سنقر كه اتابک داوود وليعهد و پسر سلطان محمود بود، به اتّفاق ابوالقاسم دَرْگَزيني اَنَس‎آبادي وزير (نك. درگز-درجزين-درگزين)، داوود را به جاي او به تخت نشاند. بسياري از جنگهاي آق سنقر با رقباي خود در نزديكي همدان امروزي رخ داده است. آق‎سنقر در جنگ ميان ملک داوود با طغرل (توغرول-برادر سلطان محمود در آزربايجان كه دعوي سلطنت داشت) در نزديکي همدان، از فرماندهان سپاه ملک داوود بود. از کسان طغرل، قرا سنقر (قاراسونقور) به زنگان (نك. سينقان-زنجان) گريخت و بيشگين (نك. پيشگين-مشگين شهر) و ديگران نيز به اردبيل رفتند. آق سنقر شهر اردبيل را براي مدت نسبتا" طولاني در محاصره گرفت. سلطان طغرل، قرا سنقر را به جنگ ايشان فرستاد و وي در خارج از شهر اردبيل با سپاه آق سنقر روبرو شد. در اين جنگ، قرا سنقر شکست سختي خورد. پس از آن آق سنقر، به جنگ با مسعود برادر ديگر سلطان محمود برخاست و تبريز را محاصره کرد تا اواخر دسامبر ١١٣١، با يکديگر از در سازش در آمدند. در سال ١١٣٣ نيز آق سنقر همراه مسعود براي جنگ با طغرل روي به همدان نهاد. در اين جنگ طغرل شکست خورد و به ري گريخت و مسعود بر همدان آزربايجان و شهرهاي اطراف چيره گرديد. ولي در همان ايام که شکوه و توانايي آق سنقر بي‏اندازه شده بود، در مرغزار قَرِاتگين (قاراتيگين، نك. بهار-قراتگين)، در نزديک همدان و در چادر خود، همچون پدرش احمد يل، به دست چند تن از باطنيان و با ضربات کارد کشته شد. ابن اثير مي‏نويسد: "آن کسان را مسعود برانگيخت که او را بکشتند". ظاهراً اين کار به انگيزة ترس مسعود از شوکت و اقتدار آق‎سنقر در آزربايجان و به تحريک وزير طغرل ابوالقاسم درگزيني انجام يافته است. نظامي گنجوي (١٢١٧م) هفت‎پيکر خود را به نام علاءالدّين يکي از نوادگان آق‎سنقر سروده است.

اتابك سونقور، نياي دولت تركي سالغوريان در جنوب فارسستان: اتابك سونقور نياي سالغوريان كه در اصل از تركمانان كارگزار سلجوقيان بوده اند، ميباشد. حكومت اتابكان سالغوري فارس-كرمان يكي از نخستين نمونه هاي حكومتهاي محلي تاسيس شده توسط تركهاي آزربايجاني در فارسستان (پرشيا) و در خارج خاك آزربايجان است. سالغوريها مانند اكثر ديگر دولت هاي تركي به داشتن حكمرانان زن (آبيش خاتون، تركه¬ن خاتون) مشهور بوده اند، پديده اي كه در ميان اقوام ايراني زبان فوق العاده نادر است. در ميان سالورها زناني مانند بورلا خاتون و سالور بارچين كه به امارت رسيده اند نيز ديده ميشوند.

آق سونقور قسيم الدوله، جد خاندان تركي زنگي و اتابكان موصل: وي يكي از ياران و امراي بزرگ جلال‎الدين ملکشاه سلجوقي و والي حلب از ١٠٨٦م به بعد بود. نام پدر او آل‎ترغان از قبيله ترك «ساب‎يو» است. مورخان او را اميري عادل و نيکوسيرت و با سياست توصيف کرده اند. در ايام حکومت آق ‎سنقر عدل و امنيت و ارزاني در زمينهاي متصرفي او حاکم بود. آق‎سنقر حلب را نيز به خوبي اداره کرد و در آنجا امنيت کامل برپا ساخت و پيرامون شهر را از دزدان و راهزنان پاک کرد، تا آنجا که شهر حلب در زمان او مرکز تجارت گرديد و بازرگانان از هر سوي روي به ان شهر نهادند.

ريشه شناسي و وجه تسميه هاي نادرست

١-در برخي منابع فارسي و دولتي گفته مي شود: "سنقر در لغت فارسي به معني (پرنده) شكاري است". اين بيان صحيح اما ناقص، با ذكر نكردن اين واقعيت كليدي كه سنقر كلمه اي تركي و وام واژه اي در فارسي است، در خواننده ناآشنا اين فكر نادرست را القا مي كند كه سنقر كلمه اي فارسي است.

٢-گفته مي‌شود كه "سنقر در ابتدا يك اردوگاه مغولي بود كه بعدها به شهر تبديل شده است". اما بر خلاف اين ادعا به نظر مي رسد اين شهر آزربايجاني، كه نام خود را از يكي از فرماندهان و اميران دوره امپراتوري تركي سلجوقي برگرفته باشد، بسيار پيشتر از آن موجود بوده است.

٣-برخي ادعا نموده اند: "احتمال مي‌رود اين پرنده در اين شهرستان وجود داشته و به همين جهت اين ناحيه به سنقر معروف شده‌است". البته اين احتمال ضعيف وجود دارد، اما احتمال اقوي آن است كه نام اين شهر منسوب به يكي از فرماندهان و بزرگان تركي دوره سلجوقي و ترجيحا حكام دولت تركي آزربايجاني آغ سنقر بوده است.

نتيجه

نام شهر آزربايجاني سونقور، مانند بسياري از شهرها و روستاها و رودها و كوهها در مناطق آزربايجاني و غيرآزربايجاني استانهاي كردستان و كرمانشاهان، كلمه اي تركي است. سونقور در زبان تركي به معني نوعي مرغ شكاري (شاهين و عقاب) كه مرغ شكاري و سمبل سلاطين و شاهان ترك بوده مي باشد. نام اين شهر آزربايجاني از اسم يكي از اميران دوره امپراتوري تركي سلجوقي برگرفته شده است.

قاراقان (خرقان)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

قاراقانQaraqan
خرقان- قره قان

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

دوشنبه، ١٧ نوامبر- ٢٠٠٨
باشگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Başgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

قاراقانQaraqan
خرقان- قره قان

قاراقان (خرقان) منطقه اي وسيع از آزربايجان جنوبي است كه در راستاي سياستهاي آزربايجان زدائي، بين استانهاي آزربايجاني همدان، مركزي و قزوين تجزيه شده است. امروز بخشي از آن كه در شهرستان رزن استان همدان قرار دارد "دهستان خرقان"؛ بخشي از آن كه در استان قزوين قرار دارد "خرقان شرقي" و "خرقان غربي"؛ و بخشي از آن كه در شهرستان ساوه استان مركزي قرار دارد "بخش خرقان" ناميده مي شود. قسمتي از اراضي خرقان از رودهاي خررود و کلنجين و آوه و رودک و قسمت عمده بوسيله چشمه سارهاي متعدد مشروب ميشود. سرزمين خرقان در مجموع ناحيه ايست كوهستاني كه دو سلسله جبال معروف آن يكي "خرقان داغ" در حد فاصل خرقان و دهستان درجزين و خلجستان ساوه و ديگري رامند ميان خرقان و رامند و دهستان زهرا قرار دارند. سلسله خرقان داغ در طول منطقه‌اي كه در داخل آن واقع است در هر محل بنامي خوانده مي‌شود. دو گردنه معروف اين سلسله كوه يكي "سلطان بلاغ" و ديگري "آوه" نام دارد. در گذشته (و امروز؟) کوههاي خرقان ييلاق ايلات ترك شاهسئوه ن بغدادي بوده است.

دهستان خرقان: در قسمت جنوب غربي قزوين قرار دارد و از شمال به رودخانه خررود و دهاتي از دهستانهاي دودانگه، نواحي افشاريه، زهرا و .... استان آزربايجاني قزوين، از شرق به دهستان خلجستان شهرستان آزربايجاني ساوه، از جنوب قسمتي به دهستان درجزين استان آزربايجاني همدان و از مغرب به ناحيه خمسه استان آزربايجاني زنجان محصور است. در معجم البلدان آمده است: "خرقان نام قريتي از قراي همدان که بعدها از مضافات قزوين شده است". اين همان خرقان نزديک قزوين است که به نام سه طائفه عمده ناحيه، به سه بلوک خرقان افشار [آوشار]، خرقان بکشلو [بكيشلي] و خرقان قتلو [قوتلو] تقسيم ميشده است. در حال حاضر جاده آسفالته قزوين ـ همدان، دهستان خرقان را به دو قسمت شرقي و غربي تقسيم مي‌نمايد. مركز بخش خرقان غربي "آوه" (نك. آبا-آوه) است كه در ١١٠ كيلومتري جنوب قزوين بر سر راه قزوين ـ همدان قرار دارد. مركز خرقان شرقي، قصبه كلنجين است كه در ٢٤ كيلو متري شرق آوه قرار دارد. كلنجين در گذشته اعتبار بيشتري داشته و مركز تمامي خرقان بشمار ميرفته است.

نامهاي جغرافيائي مشابه:

به نام خرقان در سرتاسر آزربايجان برخورد مي شود. علاوه بر ناحيه خرقان، در بخش آوج استان آزربايجاني قزوين برج‌هاي دوقلوي مشهوري بنام برجهاي خرقان كه شاهكار معماري تركي دوره سلجوقي مي باشند وجود دارند. با اين نام همچنين در ديگر مناطق ملي تركان ايران، در قاشقاي يورد در جنوب ايران، افشار يورد در شمال شرقي ايران و همچنين در آسياي ميانه نيز مواجه مي شويم:

١-خرقان: "نام شهري بوده به نزديکي تبريز به آزربايجان و اصل آن ده نخيرجان بوده منسوب به نخيرجان صاحب بيت المال کسري" (معجم البلدان).
٢-قاراقان-قاراغان: در سقز، كردستان فعلي (در متون تاريخي دوره اسلامي، شهر ساققيز-سقز شهري در جغرافياي تاريخي آزربايجان شمرده مي شود. نك. ساققيز-سقز).
٣-قاراقانلي، قاراقانلي مامان (ماوي قيشلاق): در ميانه (نك. مويانجي-ميانه).
٤-قره خان: دهي از دهستان زلقي بخش اليگودرز شهرستان بروجرد
٥-ده قره خان: دهي از دهستان گوهر بخش بافت شهرستان سيرجان. در شمال باختري بافت. ساکنين آن از طايفه ترك افشار هستند.
٦-خرقان: "نام قريتي در چهار فرسخي بسطام بر راه استرآباد، در دامنه کوه و با درختان ميوه نيکو بوده است. اين شهر در قرون هفتم و هشتم هجري محلي با اهميت بوده و از مزار اکابر، تربت شيخ ابوالحسن خرقاني در آن موضع قرار دارد".
٧-قره خان بندي: دهي از دهستان گرم خان بخش حومه شهرستان بجنورد در شمال خاوري بجنورد و سر راه شوسه بجنورد به قوچان در افشاريورد.
٨-خرقان طويل: دهي از دهستان درزاب بخش حومه شهرستان مشهد واقع در شمال باختري مشهد.
٩-کال قره خان: نام کانالي است به مشهد.
١٠-خرقان: نام قريتي از قراء سمرقند بر هشت فرسنگي آنجا.
١١-خرقان: نام يکي از رودهاي بخارا و نام يکي از روستاهايي بوده که قبل از بناي بخارا بوجود آمده است.

١٢- در نزديكي شهر مراغه آزربايجان، ناحيه اي به اسم "ساروقرغان" كه در دوره امپراتوري تركي آزربايجاني صفويه داراي اهميت بالنسبه بوده و با ناحيه ديگري به نام گاورود حكومت نشين بوده، وجود داشته است. در گذشته در اين ناحيه قلعه اي بنام "ساروقورقان" وجود داشته كه امروز در حوالي آن دهي بنام "ساري قورخان" واقع شده است. به نظر مي رسد هر سه اين نامها يعني "قرغان"، "قورقان" و "قورخان" تلفظهاي گوناگون كلمه تركي "قورقان" بوده و با كلمه "قاراقان" بي ارتباط اند. "قورقانQurqan " كلمه اي تركي است كه براي ناميدن پشته هاي كوچك بر مزارهاي مرسوم در ميان اقوام اوراسيا در ٥ هزار سال پيش و تركان باستان بكار مي رفته است. اين كلمه بعدها معني استحكامات و قلعه و ... را نيز پيدا كرده است (نك. قورقان-گرگان).

ريشه شناسي و وجه تسميه

"خرقان" و "قره قان" كلماتي تركي به معاني زير اند:

١-نوعي از درخت و يا بوته، اقاقي (به تركي همچنين "آغ سالخيم آغاجيAğ Salxım Ağacı " ناميده مي شود)، گل ابريشم. بنا به كاشغري نوعي درخت كوهستاني، بوته بيشه. فرمهاي گوناگون آن قاراقان (قاراخاني، تركي ميانه، تركمني، خلجي)، قاراقانا (تركي ميانه)، كاراگان (قيرقيزي، آلتائي)، قاراغان (قزاقي، باشقوردي، شور)، خاراغان (خاقاسي، تووا-توفالار). اين كلمه تركي در اشكال قاراغانا Qarağana، قاراغونا Qarağuna، قارغانا Qarğana به زبان مغولي وارد شده است (پسوند –غانا، -گنه در زبان مغولي براي ساختن اسم گياهان و حيوانات بكار مي رود: كگورجي گنه =گؤيه رچين تركي، قاييراغانا= مرغ نوروزي)

٢-به معني رود كوچك و يا باريكه آب كوهستاني، معادل Qôroxan قرخان مغولي.

٣-قاراقان و يا قاراخان نام برخي شخصيتهاي تاريخي واقعي و يا افسانه اي ترك بوده است، از جمله پدر اوغوزخان؛ يكي از چهار فرزند چنگيزخان؛ نام خاني مشهور از اويراتها و ... اين نام همچنين در نام نخستين دولت تركي پس از اسلام، يعني دولت قاراخانلي (در متون اسلامي خانيه، قاراخانيه، آل افراسياب، آلپ ايليگ خانلار، آرسلان بوغرا خانلار، ...) برگرفته شده از نام پدر بزرگ ساتوق بوغراخان موسس سلسله قاراخاني نيز مشاهده مي شود.

٤-در تاريخ سياسي و اجتماعي ترك، قاراخان به عنوان لقب و رتبه اي دولتي و ندرتا به معني بزرگ قوم بكار رفته است. در نظام دولتي تركي، قاراخان مقام بلندپايه اي بوده است كه دارنده آن از طبقات پايين مردم و غيراشرافي به حكومت و حاكميت رسيده باشد.

٥-"قاراخان" در ميتولوژي تركي، به معني خداي خدايان و معادل زئوس يونانيان است.

٦-در برخي از نامهاي اماكن جغرافيائي، "قاراقان" را مي توان تركيبي از "قارا" به علاوه پسوند-اسم تركي-اورال آلتائي "-قان-قانا" كه دلالت بر مكان، .... دارد دانست. در زير در باره واحدهاي "قان" و "قارا" به اختصار توضيحاتي داده مي شود:

قان-قانا:
پسوندهاي قانqan و قاناqana و مشتقات آنها (كانkan ، گانgan ، جانcan ، وانvan ، غانğan ، انan ، ... و نيز خاناxana ، خانهxanә ، خنهxәnә ، خوناxona و ....) كه دلالت بر جاي و مكان دارند، به حد وفور در نامهاي جغرافيائي سراسر آزربايجان و ايران بكار رفته اند. ريشه اين پسوندها را مي توان همزمان در زبانهاي گوناگون اورال آلتائي مانند توركي و موغولي، و زبانهاي پروتوتوركي مانند سومري تعقيب نمود. احمد كسروي نيز متوجه وجود همچو پسوند-كلمه اي در نامهاي جغرافي آزربايجان شده بود، اما آنرا به نادرستي پسوند-كلمه اي فارسي-ايراني-آريائي پنداشته بود: "کلمه وان که اينان بر آخر اين شهرها ميگذراند کلمه اي است که در آخر نام هاي آباديها بسيار معروف ميباشد چنانکه در اين نامها: شيروان نخجوان، هفتوان، ايروان، کردوان .... ان، گان، ران، لان، رام که در آخر نامهاي آباديها فراوان مي آيد همه از يک ريشه مي آيد و بمعني شهر يا جاي يا بوم ميباشد". بر خلاف نظر كسروي، نه تنها مرتبط شمردن پسوند-كلمه "قان" تركي در نامهاي جغرافيائي با زبانهاي ايراني، مطلقا نادرست است، بلكه هر نام جغرافيائي كه دارا پي افزوده قان-گان و .... باشد به احتمال بسيار زياد نامي تركي و يا اورال آلتائي است:

الف- قان-قانا در زبان سومري: در زبان سومري كه از سوي برخي از صاحبنظران زباني پروتوتورك شمرده مي شود اسمي با فرمهاي قانا Qana، قانQan و كانKan به معني محل، موضع، مكان، جا؛ جايگاه، چهارچوب، تكيه گاه، گنجه؛ ناحيه، قلمرو، عرصه، منطقه؛ بسته، دسته، قوطي و .... وجود دارد. فرم مصدري آن به معني به پيش راندن و تحمل كردن است. در اين زبان همچنين كلمه اي به شكل قانا Qâna، قانQân و به معني بخشي از مزرعه، قسمتي از خاك، كشتزار، سطح مسطح، واحد سطح، .... شكل موجود است. بي شك بسياري از نامهاي جغرافيائي مختوم به "–قان"، "-گان"، "-جان"، "-وان" و ... در آزربايجان و نواحي مجاور آن، و همچنين محتملا اسامي بسياري از مكانهاي جغرافيائي كه داراي كلمه "خانا" مي باشند (نك. خانا-پيرانشهر، خونا-خلخال)، نامهائي بسيار قديمي مشتق شده از همين ريشه و يا داراي ارتباط با آن مي باشند.

ب-قان در زبان تركي: پسوند ائتنوتوپونيم ساز "-غان-ğan " "-قان-qan "، "-گان-gan "، "-كه ن-kən " نشان دهنده جا، مكان و محلهاي جغرافيائي در زبان توركي است. اين پسوند در زبان موغولي نيز موجود بوده و بويژه پس از عناوين، نام رودخانه و كوهها آورده مي شود. به اين پسوند در توپونيمهاي باستاني مانند كورقان-قورقان (پشته اي كوچك بر مزار مرسوم در ميان اقوام اوراسيا در ٥ هزار سال پيش. بعدها به معني استحكامات و قلعه و ...)، قاديرقان، بارسيغان-بارسقان، قارقان (قاراقان-خرقان، معادل قوراخان مونغولي. رود كوچك، باريكه آب كوهستاني)، قاتقان (خم، انحنا، كج و مورب)، يارقان، يارليقان (از اسامي جزائر درياچه اورميه. محل پرتگاه، كناره دره، شكستهاي كنار رودخانه)، بارقان (زمين سست، محل باتلاقي)، چالاغان (از اسامي جزائر درياچه اورميه. محل زندگي طائفه چالا-چلا از توركان قيپچاق)، اؤتوكه¬ن (به معني محل دعا و نام الهه مكان، فرم اوليه آن "اؤتوك+-كه ن") و ... بكار رفته است. اين پسوند در توپونيمهاي بيشماري در سرتاسر سرزمينهائي كه روزگاري تحت حاكميت اقوام آلتائي، پروتوتورك و تورك بوده اند بويژه در ايران و آزربايجان بيادگار مانده است، از آن جمله اند نامهاي جغرافيائي زير: آزربايجان، بلاسجان-بلاشگان، داخرقان-توفارقان، بيلقان-بايلاقان، مغان-موغان، زنگان-زنجان، سيساقان-سيسجان، كوشگان-جوشقان، يئكه¬ن، شانجان، سدقان (صدقان)، چادگان (چادقان)، چؤهره¬قان، دليجان، انديجان، ديلمقان، نوشيجان، كميجان، ورزقان، گوگان، گرگان-جرجان، واسپورقان، ارزينجان، اوجان، ترجان، مزلقان، چاپاقان-چپقان، جنقان-جنگان، و... گفته شده است كه پسوند "-قان-qan " از طريق قوم و يا اتحاديه اقوام پروتوتورك ساكا به زبان پارتيان و از آنجا به زبانهاي ايراني پيش از اسلام وارد و پس از استيلاي عرب و نفوذ فرهنگ زباني عربي، تبديل به "-جان-can " شده است.

قارا [قرا، قره، خره، خارا]
كلمه "قارا" در زبان تركي (و "خره-خارا"، در زبان مغولي و برخي ديگر از زبانهاي آلتائي و التصاقي باستاني در منطقه) به معني سياه (قاراگئجه) است. علاوه بر آن، اين كلمه در تركيبات گوناگون دلالت بر بديمني (قاراگون، قاراخبر)، ياس (قارا گييمه ك) ، مردمي بودن (قارابودون، قاراخالق)، شدت (قاراقيش) و بزرگي (قاراچئريك: ارتش معظم؛ قاراداياق: گرز بزرگ، قاراگؤز: چشم درشت) دارد. كلمه "خارا" در زبان فارسي در تركيب سنگ خارا، به معني سنگ درشت، نيز همين كلمه تركي است. صفت قارا در نامهاي جغرافيائي و امكنه در اكثر موارد به معني رنگ سياه است. اما اين صفت علاوه بر رنگ سياه، ممكن است كه بسته به مورد، نشان از انبوهي و متراكم بودن (در مورد گياهان و جنگلها، مانند قارااورمان، قاراچيمه ن)، جهت شمال (قارايئل، قارادنيز)، مرتفع بودن (قاراداغ، قاراقايا، قاراتپه، قاراآغاج) داشته باشد. قارا در نام رودخانه ها (قاراسو، قاراچاي) به معني رودخانه اي مي باشد كه آب آن به آرامي روان است.

با دو مقدمه فوق، واژه "قاراقان" در برخي از نامهاي جغرافيائي را مي توان به عنوان نامي مركب از دو كلمه "قارا" و "قان" و در مجموع به معني مكاني بزرگ و يا محلي مرتفع دانست (براي قارا، نك. قاراچيمه ن).

٦-در ريشه شناسي كلمه خرقان، نام تركها و ايلات منسوب به دولت قاراخاني نيز پيشنهاد شده است. بنا به اين ريشه شناسي برخي از نامهاي جغرافيائي بويژه روستاهائي كه اسامي آنها به شكل قاراخانلي مي باشد، به معني منسوب به تركان و يا دولت قاراخاني مي باشند. قاراخانيان ويا خاقانيه و ايليگ خانلار، دولتي تركي است كه از طرف تركهاي قارلوق، چيگيل، يغما، توخسي و غيره تاسيس شده است (دو شاخه شرقي و غربي، ١٠٤٢-١٢١٢). قسمتهاي جنوبي آزربايجان (مناطق ترك نشين استانهاي قزوين، مركزي و تهران، قم، همدان) از جمله نقاطي ميباشند كه طوائف تركي تشكيل دهنده قاراخانيان به شكل انبوه در آنجا ساكن شده اند. به علاوه برخي از نامهاي خرقان-قره¬قان؛ اسامي چگين، قارلوق و غيره در اين نواحي بازمانده اين طوائف ميباشد. در استان قزوين و مناطق ترك نشين جوار آن در استان تهران به نام چگين-چيگين-چيگيل چيگيل برخورد ميشود. چيگيلها طائفه اي از تركهاي قاراخانيان اند كه در اين نواحي از آزربايجان ساكن شده بودند. چيگيلها به همراه تركهاي "قارلوق" و "يغما" دولت قراخانيان (قاراخانلي) را بين قرون ١٠-١٢ در آسياي ميانه تاسيس نموده اند. سلطانهاي قراخان=قاراخان هميشه از بين اين طائفه چيگيل انتخاب ميشده اند. (كلمه "چگين" به معني شاهزاده بوده معادل كلمه تركي "تكين" ميباشد. در استان آزربايجاني قزوين و بخشهاي مجاور آن به هر دو نام "چگين، چگيني" و "تكين" (تكين داغي) برخورد ميشود. ايل چگني امروزه عمدتا لرزبان، گروههائي از آنها كه در استان آزربايجان قزوين ساكنند تركي زبان و گروههائي كه در شمال كشور عراق مسكن گزيده اند كردزبانند).

ريشه شناسيهاي نادرست:

١-نهادها و مقامات دولتي ايران به موجب سياست تركي زدائي از چهره جغرافياي آزربايجان و ايران، در حال تعويض سيستماتيك و گام بگام تمام اسامي جغرافيائي و تاريخي تركي در ايران و آزربايجان با نامهائي فارسي اند. آنها در اين راستا، بسياري از نامهاي داراي كلمه "قارا" را نيز بدون توجه به معني آن در تركيب مورد نظر، با كلمه "سياه" فارسي جايگزين ساخته و مي سازند. چنانچه نام "قاراقان" (قاراغان) در شهرستان سقز از استان كردستان را به نادرستي به "سياه دشت" تغيير داده اند. حال آنكه در اينجا قاراقان و يا قاراغان به معني اقاقي و يا محلي كه داراي اقاقي فراوان مي باشد است. (شهر ساققيز-سقز بنا به متون دوره اسلامي همواره در جغرافياي آزربايجان قرار داشته است. نك. ساققيز-سقز).

٢-در عكس العملي افراطي به تعويض نامهاي تركي و جانشين ساختن همه كلمات "قارا"هاي تركي در نامهاي جغرافيائي با كلمه "سياه" فارسي از سوي دولت و نهادهاي دولتي ايران، عده اي از تركان ادعا مي كنند كه هيچكدام از كلمات قارا در نامهاي تركي به معني سياه نبوده و همه قاراها در نامهاي جغرافيائي در واقع به معني بزرگ اند. اين ادعا مقرون به حقيقت نيست، زيرا به واقع معني قارا در اكثر نامهاي جغرافيائي رنگ سياه بوده كه صرفا در رديف رنگهاي ديگري (آغ، ساري، گؤي، قيزيل، ياشيل، آل، آلا، ...) براي ناميدن آنها بكار برده شده است. البته موارد ديگري نيز وجود دارند كه كلمه قارا به معاني انبوه، متراكم، مرتفع، بزرگ ... مي باشد. به عبارت ديگر كلمه قارا در نامهاي جغرافيائي همواره به معني بزرگ نيست، همانگونه كه همواره به معني سياه نيز نمي باشد. چنانچه "قاراچاي" و يا "قاراسو" به معني رودسياه و يا رود بزرگ نبوده، به معني رودي كه به آرامي جريان دارد؛ "قاراداغ" به معني كوه سياه و يا كوه بزرگ نبوده، به معني كوه مرتفع؛ و "قاراچمه ن" به معني چمن سياه و يا چمن بزرگ نبوده، به معني چمن متراكم و انبوه است.

٢-در مقاله "اطلاعات آباديهاي ميانه" نام روستاي "قاراقانلي" به معني "بسيار محزون" آمده است. اين معني نادرست است، زيرا قاراقانلي در نامهاي جغرافيائي به معني محلي كه داراي قاراقان (اقاقي و يا نهر) بوده و يا محلي كه منسوب به قاراخان (شخص و يا طائفه) مي باشد است.

نتيجه:

قاراقان (خرقان) نام منطقه اي از آزربايجان جنوبي است كه امروزه بين استانهاي قزوين، همدان و مركزي تقسيم گرديده است. در ايران و آزربايجان جنوبي اماكن جغرافيائي متعدد ديگري با نامهائي مشابه و نزديك وجود دارند. نام منطقه قاراقان، كلمه اي تركي به معني محل و سرزميني بزرگ مي باشد. برخي از ديگر نامهاي قاراقان (بويژه آنها كه به شكل قره غان و قره قان اند) برگرفته از كلمه تركي "قاراقان" به معني اقاقي و گل ابريشم، و يا مكان و امكنه بزرگ و بخشي از آنها (كه به شكل خرقان اند) به معني نهر، بخش كوچكي از اين نامها نيز منسوب به امرا و واليان دولتهاي تركي در تاريخ كه در آن مناطق رحل اقامت گزيده و يا بر آنها حكومت كرده و داراي نام قاراخان بوده اند مي باشد. در اينگونه نامها قاراخان به معني خداي خدايان و برگرفته شده از ميتولوژي تركي است. در نظام دولتي دول تركي نيز، قاراخان به معني حاكم مردمي، حاكمي از توده مردم و غيرمنتسب به طبقه اعيان و اشراف است كه به حكومت مي رسد.

باروق، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

باروقBaruq

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

سه شنبه، ١٨ نوامبر- ٢٠٠٨
توزگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Tozgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

باروقBaruq

باروق يکي از شهرهاي استان آزربايجان غربي در بخش باروق شهرستان قوشاچاي (مياندوآب. نك. قوشاچاي-مياندوآب) مي باشد كه در تاريخ ۲۸ تير ۱۳۸۳ به شهر تبديل گرديده است. در آزربايجان جنوبي علاوه بر اين شهر، مراكز جمعيتي متعدد ديگري با نام باروق وجود دارند. از جمله:

١-شهر "باروق": در بخش مرکزي شهرستان هريس در استان آزربايجان شرقي،
٢-روستاي "شورجا باروق" (شورجه باروق): از دهستان گاودول (نك. گوگان) بخش مرکزي شهرستان مراغه، در جلگه اي در جنوب خاوري مراغه و شمال خاوري راه قوشاچاي (مياندوآب) به سايين قالا (شاهين دژ، نك. سايين قالا)،
٣-روستاي "حسن باروق" (حسن باري): دهي از دهستان دبجويجين بخش مرکزي شهرستان اردبيل، در منطقه کوهستاني جنوب باختري اردبيل كه آب آن از رودخانه "بارقي" تامين مي شود (نك. به توضيح "بارقي" در ادامه همين مبحث). تيره اي از ايل قيزيلباش شاهسئوه¬ن در اين دره زندگي ميکنند.
٤-روستاي "باروق": دهي از دهستان چار اويماق (چهار اويماق) بخش قاراآغاج (قره آغاج) شهرستان اورمو (اروميه، نك به اورمو-اورميه) در شمال خاوري قره آغاج و جنوب شوسه مراغه،
٥-روستاي "باروق": دهي از دهستان آلان برآغوش بخش آلان برآغوش شهرستان سراب، در شمال باختري مهربان و شوسه تبريز به سراب،
٦-"باروق- باري": روستائي در اطراف خالخال،

ريشه شناسي

باروق-باريق: باروق كلمه اي تركي-آلتائي با معاني زير است:

١-باروق: كلمه اي مشتق از مصدر بار.ماقBarmaq و يا باري.ماقBarımaq در تركي باستان به معني ساختن بنا، تاسيس كردن و فرم و شكل دادن است. "بارماق" تركي همريشه با كلمه "پاني" در زبان ژاپني به معني خاك رس بوده و معادل مصدر "باري." در زبان مغولي است. كلمه "باريق" مستقيما از علاوه شدن پسوند اسم ساز "-يق" به مصدر "بارماق" و يا افزودن پسوند اسم ساز "-ق" به مصدر "باريماق" حاصل گرديده است. در هر دو صورت معني آن خانه، كاشانه، مسكن و سرپناه است. در زبان سومري نيز كه از سوي برخي زباني پروتوتورك تلقي مي شود، كلماتي به شكل "بار"، "بارا" و "باراق" هر سه به معني لانه و كاشانه و ماوا وجود داشته اند. (گروه ديگري از زبانشناسان، مصدر "باريماق" را حاصل افزوده شدن پسوند فعل ساز "-ي" به كلمه "بارBar " (هست) دانسته اند، به سياق مصدر "اؤليمه¬ك Ölimәk" به معني خيس شدن كه از افزوده گرديدن پسوند فعل ساز "-ي" به كلمه "اؤلÖl " به معني خيس حاصل شده است).

٢-از ديگر معاني "باريق" در زبان تركي، دره و پرتگاه بين تپه هاي نوك تيز، شكافهاي موجود در صخره هاي مرتفع، محل سرسبز، آبگير رودخانه و .... است.

٣-معني سوم "باريق-باري"، مفاهيم مجردي چون اساس، اساسي، محفوظ و نظاير آن است.

٤-در متون قديمي تركي، براي كلمه "باريق" دسته ديگري از معاني در رابطه با فعل "بارماق" به معاني هست بودن و يا رفتن نيز ذكر شده است. مانند تركيب "باريق ايتگوچي" در سنگنوشته هاي اورخون كه به معني مصدق و تصديق كننده (معادل محضردار امروزي) بوده است؛ و يا "باريم" (معادل واريم معاصر) به معني معبر و گذرگاه.

بارق:
در زبان تركي كلمه ديگري به شكل "بارقBarq " موجود مي باشد كه از مصدر "بارماق" مذكور به علاوه پسوند اسم ساز از فعل "-ق" حاصل شده است. كلمه "بارق" كه در سنگ نوشته هاي اورخون نيز بكار رفته است، در زبان تركي به دو دسته از معاني "خانه، مسكن، كاشانه، سرپناه، ساختمان، آرامگاه" (بخش غيرمنقول خانه) و همچنين "اشياء منقول داخل خانه" با دو ريشه متفاوت است. به نظر مي رسد كلمه "بارق" به معني بخش غيرمنقول خانه از ريشه "بارماق" تركي به معني ساختن، و كلمه "بارق" به معني اشيا منقول خانه از ريشه "بارماق"- "وارماق" تركي به معني داشتن، بودن مشتق شده باشد. (بارق در معني دوم، همريشه با كلمات "باريمBarım " (ثروت و دارائي)، "باريشBarış " (ثروت و خزينه)، "بارقوقBarquq " (ثروت)، "بارلاس Barlas" (ثروت، دارائي، جذاب، پاكيزه)، "بارليBarlı " (دارا، توانگر)، "بارتوBartu " (ثروت و دارائي، منزل و مقصد، ... است). بارق در تركيب "ائو بارق Ev Barq" از قرن يازده تاكنون مستعمل بوده است. فرمهاي گوناگون باروق-بارق در زبانهاي تركي چنين است: باروق (تركي اويغوري)، بارق Barq (تركي قديم اورخون، اويغوري قديم، قاراخاني، ازبكي)، بارك Bark (تركي ميانه، تركي تركيه، تركمني). يكي از سنگ نوشته هاي گؤك تورك نيز بنام "باريق" (ويا "بارليق") مشهور است.

بارو-باري:
در زبان تركي كلمه ديگري به شكل "باريBarı " و يا "باروBaru " وجود دارد كه با دو كلمه "باروق" و "بارق" مذكور همريشه مي باشد. "بارو" كلمه اي تركي مشتق از مصدر "بارماق" (بن مصدري "بار.+ پسوند اسم ساز از فعل "-ي") و به معاني ديوار، کنگره ديوار (كنگره نيز كلمه اي تركي است)، حصار، سور، حصار دور قلعه، ديوار قلعه، شهرپناه و مجازا خود قلعه است. اين كلمه در اشكال "باري"، "باره" و "بارو" (برج و بارو) وارد زبان فارسي شده است. برخي از لغتنامه هاي فارسي به ريشه تركي اين كلمه اشاراتي كرده اند. چنانچه در فرهنگ نظام گفته مي شود "ممکن است لفظ مذکور در اين صورت مبدل باره باشد و يا از زبان ترکي آمده است". اين كلمه تركي در نامهاي جغرافيائي بسياري در آزربايجان جنوبي بكار رفته است. مانند نام ده "باري Barı" كه روستايي در جنوب سالماس (سلماس) در محال دهستان انزل (نك. بندر انزلي) بخش حومه شهرستان اورمو (نك. اورمو-اروميه) در کنار درياچه اورميه است و يا كلمه باري در نام شهر "محمودآباد گاوباري"، شهري‌ ساخته شده توسط امپراتوري تركي-موغولي ايلخاني در مغان‌ كنار خزر.

از همين ريشه است "بارقاBarqa –باراقاBaraqa " (در تركي مدرن به معني خانه، در تركي قديم به معني كاخ و سرا، در نزد تركهاي اويغور به معني خانه سنگي)، "بارينماBarınma " (پناه جستن و محافظت شدن در مكاني، سرپناه گرفتن در جائي)، "بارينماقBarınmaq " (سرپناه گرفتن در خانه)، "بارينديق Barındıq-باروندوق" (پناهگاه)، احتمالا "باراماBarama " (پيله كرم ابريشم) و نئولوژيسمهاي "باريمBarım " (معماري)؛ "باريم ار Barımәr"، "باريمانBarıman " (هر دو به معني معمار)؛ "باريمالBarımal " (مربوط به معماري).

وجه تسميه

نام "باروق" در اغلب موارد به معني كاشانه و سرپناه بوده و از مصدر باستاني تركي "بارماق" و يا "باريماق" به معني ساختن و بنا كردن حاصل شده است. از همين ريشه است كلمات تركي "باري - باروBarı "، "باريجيقBarıcıq "، "بارين - بارونBarın "، "باريش - بارينج Barınc"، "بارينجاقBarıncaq - برنجه - برنجك"، "بارينما Barınma"، "باريج-باروج-باروژBarıc " و دهها نام جغرافيائي ديگر كه همه در ارتباط با خانه و سرپناه و مامن اند و به عنوان نام مراكز جمعيتي در سراسر آزربايجان جنوبي بكار رفته اند. در برخي موارد نيز نام "باريق" به معني دره بين تپه هاي نوك تيز، شكاف صخره مرتفع، محل سرسبز و آبگير رودخانه بوده و به مراكز جمعيتي اي كه در اينگونه مكانها ايجاد شده اند اطلاق شده است.

ريشه شناسي اينگونه نامهاي جغرافيائي با استفاده از مصدر بارماق (وارماق) به معني رفتن، رسيدن، بدست آوردن، ... نادرست است. به نظر مي رسد صرفا نام رودخانه "بارقي" در استان اردبيل و نام "باريم" به معني معبر و گذرگاه از ريشه بارماق به معني رفتن مشتق شده باشد (نگاه كنيد به توضيح "بارقي" در پاراگراف زير).

نامهاي جغرافيائي هم ريشه

١-روستاي باريجيق Barıcıq: روستائي در چاراويماق. اصل اين نام "باريق+جيق" است كه طبق قواعد زبان تركي، حرف "ق" به هنگام تركيب، حذف شده است (مانند تبديل "كيچيك+جيك" به "كيچيجيكKiçicik " و "اوفاق+جيك" به "اوفاجيقUfacıq "). "-جيق" پسوند تصغير است.

٢-روستاي بارين (بارون)Barın : روستائي در جنوب ماكو (نك. به ماكي-ماكو). اين نام از تركيب "باري.+-ن" حاصل شده و به معني محل اسكان و سرپناه، پناهگاه (و نيرو، قوت) مي باشد، مانند "اكينƏkin " (به معني كشتزار، اك.+-ين). "-ن" پسوند اسم ساز از فعل است.

٣-محله باريشBarınc در تبريز: عده اي اين نام را از "باريش" تركي به معني صلح گرفته اند. با اينهمه به نظر مي رسد اصل اين نام "بارينج" به معني ماوا و مسكن بوده كه از تركيب "بارين.+-ج" حاصل شده است، مانند "سئوين.+-ج"= "سئوينجSevinc ". "-ج" پسوند اسم ساز از فعل است.

٤-روستا و زندان بارينجاقBarıncaq (برنجه، برنجك): زندان و روستاي بارينجاق (برنجه-برنجك) در ٢٨ كيلومتري شمال شهرستان تيكان تپه (تكاب، نك. تيكان تپه-تكاب) از دهستان چمه¬ن (چمن. نك. قاراچمه¬ن-قره چمن)، بخش سوغورلو (تخت سليمان. نك سوغورلو-تخت سليمان) واقع شده است. اين نام حاصل تركيب "بارين+-جاق" حاصل شده و به معني پناهگاه و مامن است. مانند "اويونجاقOyuncaq ". "-جاق" از پسوندهاي تصغير در زبان تركي است.

٥-باريناقBarınaq (بارونق): دهي است از دهستان نياسر بخش قمصر شهرستان کاشان (نك. قاشانگ-كاشان)، از تركيب بارين.+-اق (مانند ساغنياقSağınaq : ساغين.+-اق، به معني ملجا؛ تاپيناقTapınaq : تاپين.+اق، به معني معبد و پرستشگاه).

٦-باريجBarıc (باروج): دهي جزء دهستان يامچي بخش مرکزي شهرستان مرند (نك مره¬ت-مرند)، از تركيب باري.+-ج (مانند "گوجGüc " به معني نيرو از فعل باستاني "گو."+"-ج"). "-ج" پسوند اسم ساز از فعل است.

٧- باروژ: دهي از دهستان باراندوز چاي بخش حومه شهرستان اورميه. محرف باريجBarıc فوق، از تركيب باري.+-ج (مانند "گوج" به معني نيرو از فعل باستاني "گو."+"-ج"). "-ج" پسوند اسم ساز از فعل است.

٨-روستاي برژوك: از بخش سؤكمه ن آوا (به صفائيه تغيير داده شده است) شهرستان خوي. اصل اين نام "باريق+جيق" است كه طبق قواعد زبان تركي، حرف "ق" به هنگام تركيب، حذف شده است (مانند تبديل "كيچيك+جيك" به "كيچيجيكKiçicik " و "اوفاق+جيك" به "اوفاجيقUfacıq "). "-جيق" پسوند تصغير است.

٩-جزيره بارينماBarınma : بارينما نام يكي از جزائر درياچه اورميه (اسم ديگر آن "يوخاري گوله¬يه¬ن داشي Yuxarı Gülәyәn Daşı") است. اين كلمه، اسم مصدر از فعل "بارينماق" و به معني سرپناه گرفتن است. نام اين جزيره در راستاي تركي زدائي، توسط دولت ايران به نام فارسي "كاكايي بالا" تعويض شده است.

١٠-روستاي تگه¬رباري (تگرباري)Tәgәr Barı : روستائي در جنوب تيكان تپه (نك. تيكان تپه-تكاب) ميباشد. كلمه "تگه¬ر-تكه¬ر" در زبان تركي به معني چرخ و هر چيز مدور است. "تگه¬ر باري" يعني ماواي مدور، مسكن دايره وي (از همين ريشه است كلمه "ده¬ييرميDәyirmi " به معني دايره).

١١-كاشغري در اثر خود از دو شهر بنامهاي "بارچوقBarçuq " و "بارمانBarman " نام مي برد كه به ترتيب توسط افراسياب توراني و پسر او ساخته شده بودند. به گفته وي بارمان نام پسر او نيز بوده است. نام اين دو شهر، به احتمال زياد مشتق از مصدر بارماق مذكور مي باشند (نك. ورزقان-بالقاسون).

١٢-بالبالBalbal : به معني مجسمه اي است كه بر سر مزارهاي تركان باستان برافراشته مي شد. معادل اين كلمه توركي در زبانهاي گوناگون اورال-آلتائي چنين است: "باريمال" در مونقولي؛ "پلبو" در تونقوس-مانچو؛ "پانيوا"، "پانيپائي"، "پانيما" در ژاپني؛ "بالواني" در مجاري. كلمه بالبال به شكل "بولوان" به روسي قديم نيز وارد شده است. توركي شناس مشهور طلعت تكين، در كتاب گرامر تركي اورخون (بلومينگتون، ١٩٦٨)"A Grammar of Orkhon Turkic"، كلمه بالبال تركي باستان را مشتق از كلمه بارمال-بالمال دانسته است. آلتائيستيك و توركي شناس برجسته گئرهارد دوئرفر ضمن توافق كلي با اين ريشه شناسي، توضيح مي دهد كه اين كلمه از مصدر "باري." به معني ساختن و شكل دادن به علاوه پسوند اسم ساز از فعل بسيار معلوم "-مال" حاصل شده است. اين پسوند در كلمات دادامالDadamal (معتاد)، اتمه¬لƏtmәl (گوشتالو)؛ توشيمه¬ل Tüşimәl (وكيل، ناظر، مامور دولتي؛ به شكل "توشمال" به زبان فارسي و ديگر زبانهاي ايراني مانند لري و كردي داخل شده است)، كيريشمه¬ل Kirişmәl (مزاحم، پارازيت)؛ تانيمالTanımal : (شهره)، ساغمال Sağmal (گاو شيرده)، تاخمال Taxmal (آدمي ساده لوح كه از داستانهاي عاميانه خوشش مي آيد)، پوشامال Puşamal (دلهره)، .... ديده مي شود. در تركي باستان تركيباتي به شكل "بالبال قيلماق"، "بالبال تيكمه¬ك" نيز موجود بوده اند. "بالبال" با كلمات "بارچوق-بارچيقBarçıq -بارتيق" (مجسمه اي كوچك كه از تخته و يا نمد ساخته مي شود)، "بارقات Barqat" (مجسمه، تنديس)، .... در يك دسته قرار مي گيرد.

١٣-رود بارقيBarqı : نام اين رودخانه مركب از "بار.+-قي" است، اين نام ظاهرا مربوط به فعل "باريماق" به معني ساختن و فرم دادن نبوده، از مصدر "بارماق-وارماق" به معني رفتن و رسيدن حاصل شده است. به اين اعتبار، "بارقي" يعني رونده و سرازير شونده بوده و همريشه با كلمات "بارقان Barqan" (رونده)، "بارقينBarqın " (سياح) و "باروم-باريمBarım " (به زبان تركي به معني گذرگاه و معبر است. ناظم الاطباء) مي باشد. كلمه "بارقي" همچنين به معاني مخمل، پارچه ابريشمي، نعمت و غنيمت نيز بكار رفته است. (در اين معني دوم همريشه با كلمات "بارقيتBarqıt "،" بارقوشBarquş " به معني نعمت و غنيمت است).

١٤-"باراندوز Barandüz" و "ارسباران": برخي نام دشت و رود "باراندوز" در جنوب غربي اورميه و ناحيه "ارسباران" در شمال استان آزربايجان شرقي و جنوب رودخانه ارس را نيز از مصدر بارينماق فوق دانسته اند. در حاليكه "ارسباران" نام جديد دولتي و فارسي "قاراجاداغ" بوده و اساسا تركي نيست. نام باراندوز نيز احتمالا با كلمه "باران" تركي به معني گوسفند در ارتباط است (نك. آسلاندوز).

نتيجه:

باروق نام شهري در شهرستان قوشاچاي (نك. قوشاچاي-مياندوآب) و همچنين اسم دهها مركز جمعيتي ديگر در آزربايجان است. اين نام كه زبان تركي به معني كاشانه و ماوا است، همريشه با اسامي جغرافيائي ديگري مانند بارو-باري، باريجيق، بارين-بارون، باريش-بارينج، بارينجاق-برنجه-برنجك، بارينما، باريج-باروج-باروژ و .... كه همه در ارتباط با خانه و مسكن و ماوا و سرپناه اند مي باشد. در بعضي از نامهاي جغرافي كلمه "باروق" به معني دره و پرتگاه بين تپه هاي نوك تيز و مرتفع و يا سرزمين حاصلخيز و آبگير و روستاهائي كه در اينگونه مكانها واقع شده اند، بكار رفته است.

تاريم (طارم)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

تاريمTarım
طارم-طرم

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

سه شنبه، پنجم نوامبر- ٢٠٠٨
توزگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Tozgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

تاريم Tarım
طارم-طرم-ترم

ناحيه اي از آزربايجان جنوبي كه در تقسيمات كشوري فعلي ايران بين استانهاي زنجان، قزوين (نك. قازوين-قزوين) و گيلان تقسيم شده است و نام رودخانه اي در اين ناحيه. بنا به جغرافياي سياسي كيهان در ناحيه قزوين آزربايجان دو تاريم وجود دارد. يکي طارم عليا [يوخاري تاريم] و جزء خمسه و ديگري طارم سفلي [آشاغي تاريم] که جزء قزوين محسوب ميشود. بلوک طارم سفلي در شمال غربي قزوين و جنوب منجيل واقع شده و اراضي آن حاصل خيز و زراعت آن ديمي و از آب چشمه مشروب ميشود (جغرافياي سياسي کيهان ص٣٧٣).

ريشه شناسي

تاريم كلمه اي تركي به معاني زير است:

١-از مصدر "تاريماق" به معني كاشتن زمين و تخم افشاندن، معادلCultivate (در مقابل اكمه ك=Sow ، ديكمه ك=Plant ). كلمه "تاريم" مركب از بن مصدري تاري. به علاوه پسوند اسم ساز از فعل "–يم" مي باشد و به معني عمل پاشيدن تخم در كشتزار است. اين ريشه در فرمهاي گوناگون در ديگر زبانهاي اورال آلتائي از جمله مانچو، مغولي، مجاري و ... نيز موجود است (تارييا-تالاي-دالا: زمين و كشتزار). از همين ريشه است تارامانTaraman (كشاورز)، تاراقايTaraqay (نوعي پرنده مزرعه)، تارانTaran (اراضي وسيع)، تارانچيTarançı (محافظ مرز، كشاورز)، تارينجTarınc (مرز، سرحد)، تارينقTarıñ (زراعت)، "تاريق تاريماقTarım Tarımaq " (اكين اكمه¬ك)، "داريDarı "، تاريقTarıq (كشت، جو، گند، دانه، تخم، ....)، تاريقچيTarıqçı (زارع، كشاورز)، تاريقلاقTarıqlaq (كشتزار، مزرعه)، تارقيلانماق Tarqılanmaq، تاريقليقTarıqlıq ، تاريقليق ائوTarıqlıq Ev ، تاريقليق يئرTarıqlıq Yer (هر سه به معني انبار محصول)، تاريلماقTarılmaq ، تاريمسانماقTarımsanmaq ، تارينماق Tarınmaq، تاريرقوTarırqu (جاي كم علف)، تاريتقانTarıtqan تاريتقوTarıtqu ، تاريتيقلي Tarıtıqlı، تاريتيقليقTarıtıqlıq ، تاريتيقساقTarıtıqsaq (كسي كه علاقه مند به كشاورزي است)، تاريتماقTarıtmaq . كلمه "تارلاي Tarlay" در تركي تاتاري و "تارلاTarla " به معني مزرعه در تركي تركيه، مخفف "تاريقلاق" (تاريق+لاق) در تركي قديم است.

٢-تاريم به معني شاخه هاي يك رود كه به دلتا ريخته و در آنجا به خاك فرو مي روند است. كاشغري آنرا به شكل شاخه هاي رود كه به شنزارها و درياچه ها مي ريزد معني كرده است. تاريم با بسط معني به عنوان محلي كه شاخه هاي رود به هم مي پيوندند و مجازا به منطقه پرآب، حاصلخيز و گرمسيري است. به نظر مي رسد كه وجه تسميه اصلي ناحيه تاريم آزربايجان بدين نام همين است. در اين معني يعني شاخه هاي رود و شاخه شاخه شدن احتمالا با كلماتي مانند تاراماق-داراماقTaramaq (شانه كردن)، تاراق-داراقTaraq ، تاراقاTaraq (آلتي براي جدا كردن چيزهاي در هم رفته) همريشه است.

٣-تاريم نام محلي در تركستان در مرز اويغور با قوچا است. نام رودي كه در آنجا روان است نيز تاريم مي باشد (كاشغري). (در آزربايجان و تركستان نامهاي جغرافيائي مشابه بسياري، احتمالا با ريشه واحد وجود دارند، مانند اورمو و اورومچي، بالاساقون و ورزقان، خييوو و خيوه، تاريم و طارم، قوشاچاي و قوشوچايدام، باروق-باريق، ....)

٤-محمود كاشغري در اثر خود مصدري به شكل "تاريملاماقTarımlamaq " به معني عبور كردن از عرض رودخانه با پريدن از روي يك سنگ به سنگ ديگر را ذكر نموده است.

٥-ياقوت در اثر خود "تاريم" را به شكل "طرم" [تاريم] آورده و مي گويد كه "اهالي، آن ناحيت را در زبان بومي خود "ترم" [تريم] تلفظ مي كنند". "تريم" مورد اشاره ياقوت مي تواند اسم از مصدر ترمه¬كTәrmәk به معني محل جمع شدن (در اينجا آب) باشد (نك. سرده ري-سردرود). از همين ريشه است ترينگTәriñ (عميق و وسيع، فقط در مورد آب)، ترينگوكله نمه كTәriñüklәnmәk (عميق شدن آب)، ترينگه كTәriñәk (نشد آب، بركه آب، چشمه)، تريگTәrig (چيده شده)، ترگهTәrgә (نك. دره گه ز-درگز، دره گه زين-درجزين، دره)، ترگه ليرمه كTәrgәlirmәk (جمع شدن)، ترگه شمه كTәrgәşmәk (پشت سر هم آمدن و جمع شدن)، ترگيTәrgi (سفره و خوراكيهاي روي آن)، ترقوچيTәrqüçi (جمع كننده)، درمهDәrmә ، تريگسه كTәrigsәk ، تريلگه نTәrilgәn ، تريلمه كTәrilmәk ، تريمسينمه كTәrimsәnmәk ، ترينمه كTәrinmәk ، دريشمه كDәrişmәk ، ترگه كTәrgәk (بقچه)، تركه نTәrkәn (كسي كه همه از او اطاعت مي كنند)، تركينTәrkin (جمع و جور).

٦-حمدالله مستوفي ضمن اشاره به تركي بودن نام تاريم، معني آنرا در ارتباط با كلمه طلا در زبان تركي دانسته است: "گويند در ته اين رود گاهي طلا يافت شده و اسم قريه و رودخانه به ترکي دلالت بر وجود طلا دارد". اما كلمه اي معادل و يا مربوط به طلا در زبان تركي به شكل تاريم و يا نزديك به آن وجود ندارد. احتمالا وي "تاريم" را با "تليمTәlim " به معني فراوان و بسيار زياد كه به عنوان صفت در مورد سكه طلا و پول و ... بكار مي رفته اشتباه نموده است. چنانچه در تركي قديم گفته مي شود "تليم يارماقTәlim Yarmaq " (درهم و سكه فراوان). نيز ممكن است كه وي نظري به اصطلاح "آلتين تاريمAltın Tarım " تركي باستان داشته باشد (نگاه كنيد به پاراگراف پائين). به همه حال اشاره حمدالله مستوفي به اين مطلب، نشانگر گستردگي و عمق فرهنگ تركي در منطقه تاريم و طبيعي شمرده شدن آن از سوي وي است.

٧- به گفته كاشغري "تاريمTarım " و يا "تريمTәrim "، به معني لقبي است كه به شاهزاده ها و خانمهائي كه از نسل افراسيابند و نيز كودكان و فرزندان آنها داده مي شود. "آلتين تاريم" به معني تاريم طلائي، سمبل زنان اشراف مي باشد. عده اي اين لقب را مخفف "تنگريمTәñrim " دانسته اند.

٨-تاريم به عنوان نام شخص بكار رفته است. به عنوان نمونه نام يكي از اميران مغول در دوره ايلخاني و نيز يکي از اجداد ايسن قتلغ (اسه ن قوتلوƏsәn Qutlu ) از امراء عصر سلطان محمد خدابنده (نك. خارابانتو-خدابنده) تاريم (طارم) بوده است.

وجه تسميه

منطقه تاريم آزربايجان به سبب مصب رودهاي فراوان پرآب بودن، پرآبي، گرمسيري و مناسب بودن آن براي كشت بدين نام تركي خوانده شده است. چنانچه ياقوت نيز به اين نكته با كلمات "گياهناك" و "پرآب" اشاره مي كند. وي اين کلمه را صورت طرم (تاريم) آورده و مي گويد: "ناحيه اي است بزرگ در کوههاي مشرف بر قزوين طرف بلاد ديلم. زمين اين ناحيت گياهناک و پر آب و داراي ديهاي فراوان است. اهالي، آن ناحيت را در زبان بومي خود «ترم» تلفظ کنند".

حمداﷲ مستوفي گفته طارمين ولايت گرمسير است. صاحب «مرآت البلدان» مي گويد: "طارم اسم دو بلوک است يکي موسوم بطارم عليا [يوخاري تاريم] و ديگري از بلوکات خمسه است و آن را طارم سفلي [آشاغي تاريم] گويند، ... اين دو بلوک مشتمل بر پنجاه پارچه قريه کوچک و بزرگ است و حدودش متصل به ولايت قزوين و گيلان و خمسه است و غالب اين بلوک کوهستان است. رودخانه قزل اوزن [قيزيل اؤزه¬ن] از مقابل اين قري ميگذرد، گويند در ته اين رود گاهي طلا يافت شده و اسم قريه و رودخانه به ترکي دلالت بر وجود طلا دارد".

ميرزا طاهر ديباچه نگار كه در سال ١٢٦٧ ه. ق. به تاريم [طارم] رفته، قطعه اي در عجايب آن ديار گفته كه در آن اشاره به رودهاي موجود در منطقه نيز كرده است:

همچو پيوستن دجله بفرات
شاه رود و قزل اوزن [قيزيل اؤزه ن] ديدم.

نامهاي جغرافيائي هم ريشه

١-تاريم در تركستان چين: تاريم نام محلي در تركستان شرقي در مرز اويغور با قوچا است. نام رودي كه در آنجا روان است و وادي آن نيز تاريم مي باشد (كاشغري).

٢-طارمات: در متون تاريخي از يوخاري تاريم و آشاغي تاريم (طارم عليا و سفلي) به شكل "طارمين" و از ناحيه تاريم به عنوان "طارمات" نام برده شده است. کيهان، بلوک طارم عليا را ذيل ناحيه زنجان بعنوان "طارمات" آورده و مي گويد: در شمال زنجان و در اطراف دره سفيدرود واقع شده، آب و هواي آن گرمتر از زنجان و محصولات آن گرمسيري و داراي ١٠٤ قريه ميباشد. ... طارم روديست که از طارم عليا (تابع زنجان) ميگذرد. گرچه كلمه "طارمات" ظاهرا جمع عربي "طارم" است، اما به احتمالي ضعيف مي تواند به صورت جمع مغولي طارمين نيز قبول شود، مانند بايات جمع بايان (ثروتمندان)، بالاقات جمع بالاقاسون (شهرها)، مركيت جمع مرگه¬ن (شكارچيان)، تيگيت جمع تيگين (شاهزاده ها)، آرات جمع آران (مردم)، ........

٣-تاريم خره گهTarım Xәrәgә : تركيبي تركي به معناي خانه زمستاني كه به شكل "خرگاه طارم" به زبان فارسي وارد شده است. چنانچه در اين بيت آمده است:

چه بهتر ز خرگاه و طارم کنون
به خرگاه طارم درون آذران .منوچهري (ديوان ص٦٧)

طارم در اين تركيب همان تاريم تركي به معني گرمسير است. خرگهXərgə -خره گهXәrәgә نيز كلمه اي تركي به معني خانه و نوعي چادر است كه به صورت خرگاه به زبان فارسي وارد شده است. ريشه اين كلمه خرXər ، معادل كلمه مونقولي گرGer به معني خانه، چادر و يورت تركي است. فرم اوليه خرگه در تركي باستان به شكل كره كوKerekü - كره گوKərəgü و سپس گره گهKәrәgә ، خره گه Xәrәgә مي باشد. كلمه "گرده كGәrdәk " به معني حجله نيز از ريشه "گر" بوده و تركي است. اين كلمه ربطي به "گِردَك" فارسي ندارد.

نتيجه

تاريم كلمه اي تركي به معني محل التقا رودهاي فراوان و پرآب و زمين حاصلخيز حاصله است. منطقه تاريم آزربايجان به سبب مصب رودهاي فراوان پرآب بودن، پرآبي و مناسب بودن آن براي كشت بدين نام تركي خوانده شده است. در متون تاريخي دوره اسلامي تركي بودن اين نام ذكر و به ريشه شناسي تركي آن اشارات متعددي شده است.

كوره نگ (كبودرآهنگ)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

كوره نگ-Kürәñ
كبودرآهنگ

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

دوشنبه، چهارم نوامبر- ٢٠٠٨
باشگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Başgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

كوره نگ-Kürәñ
كبودرآهنگ

نام شهر و شهرستاني در شمال غربي استان همدان آزربايجان. در لغتنامه دهخدا گفته مي شود: "کبودرآهنگ نام يکي از قراي همدان است و طائفه جليله حاجيلر قراقوزلو [قاراگؤزلو] در آن متمکن و متوطن اند". شهرستان كبودر آهنگ از طرف شمال به شهرستان خدابنده (از استان آزربايجاني زنجان) از مغرب با شهرستانهاي آزربايجاني بيجار و قروه (از استان كردستان)، از سمت مشرق با شهرستان آزربايجاني رزن و از جنوب با شهرستان آزربايجاني همدان همسايه مي باشد. اين شهرستان به صورت دشت وسيعي است كه بعد از همدان از نظر وسعت دومين شهرستان استان همدان بوده و از بخشهاي شيرين سو، مركزي و گل تپه تشكيل شده است. كوههاي بقاطي، قاراداغ (قره داغ)، قولو اوبا (قلي آباد)، ساري قايا (ساري قيه) و سوباشي از ارتفاعات عمده اين شهرستان به حساب مي آيند. آب و هواي اين شهرستان عموما" سرد و خشك است و نسبت به آب و هواي ساير شهرستانهاي استان در تابستان گرمترين نقطه و در زمستان سردترين منطقه استان را به خود اختصاص داده است.

ريشه شناسي

كوره ن و يا كوره نگ در زبان تركي به معني قهوه اي، قهوه اي تند، خرمائي؛ و يا راسو و دله قهوه اي رنگ است. از فرمهاي گوناگون آن كوره نگKüreñ (تركي قديم، مغولي كلاسيك)، كورؤنگKüröñ (قرقيزي)، كوره ن Küren (مغولي قديم)، هوره نHüren (مغولي مدرن) را مي توان بر شمرد. عده اي كلمه كوره نگ را كلمه اي اصلا مغولي (كورينگ در اوردوس، كورنگ در قالموقي) دانسته اند كه بعدها به زبان تركي نيز وارد شده است.

١-آلتائيستيك و توركي شناس مشهور دوئرفر، كلمه كوره نگ به معني قهوه اي و خرمائي در زبان مغولي را برگرفته شده از كلمه بسيار قديمي كوزه ن در زبان تركي (كوزئن Küzen در توويني، كوزه ن Küzän در قيرقيزي، كؤذئن Köðen در باشقوردي) كه به معاني سمور (كلمه اي تركي)، راسو (داغ گلينجييي)، دله (كلمه اي تركي) و موش خرمائي وحشي مي باشد دانسته است. بنا به وي اين كلمه كه فرم اوليه آن Kürän بوده، از طريق تركي چوواشي به شكل كوره نهKürene به زبان مغولي كلاسيك، كوره نه Kurene به زبان مانچو و گؤرئني Görény و Görny به زبان مجاري داخل شده است. وي كلمه كوره نگ به معني قهوه اي در زبان مغولي را برگرفته شده از رنگ اين حيوان كه داراي نام تركي است مي داند.

٢-گروهي ديگر از آلتائيستها اين كلمه را از كلمات پايه اي زبانهاي آلتائي شمرده اند كه ريشه اوليه "كورKür " آن در كلمات گوزGüz ، كوزKüz ، كوسKüs در زبانهاي گوناگون تركي و كئرKer (چوواشي) همه به معني پائيز (كوهونKühün در ياقوتي و دولقان) نيز ديده مي شود. بنابه اين عده كلمه "كوره نگ" از تركيب "كورKür " به علاوه پسوند باستاني اسم ساز از اسم "-نگñ " حاصل شده است. مانند "اودونگOduñ –اودونOdun " از "اود"، "اؤله نگÖlәñ " از "اؤل" به معني خيس، "كؤودونگKövdüñ " از "كؤودو" به معني بدن، "قانQañ " از "قا" به معني پدر، "ترينگTәriñ –درينDәrin " از "ترمه¬ك" به معني عميق، "يئلينگYeliñ –يئلينYelin " از "يئل" به معناي باددار، "قالينگQalıñ –قالينQalın " از "قالماق" به معني بها و بدل، "يالينگYalıñ –يالينYalın " (لخت)، "توزه نگTüzәñ -دوزه نDüzәn " (نظم)، ... . پسوند "-نگñ " بعدها به "-نn " تبديل شده است.

وجه تسميه:

نام اين شهر آزربايجاني در زبان تركي و از سوي مردم ناحيه به صورت "كوره نگ" تلفظ مي شود. "كوره ن" و يا "كوره نگ" در زبان تركي به معني راسو و دله قهوه اي رنگ، قهوه اي تند، خرمائي، رنگ قهوه اي برگهاي پائيزي است. بر طبق اين ريشه شناسي، نامگذاري كوره نگ به سبب وجود سمور و يا راسوي قهوه اي رنگ در اين منطقه و يا به دليل قهوه اي رنگ شدن طبيعت و برگ درختان در فصل پائيز به اين شهر داده شده است.

ريشه شناسيهاي عاميانه و نادرست:

شهر و شهرستان آزربايجاني "كوره نگ" در منابع رسمي و دولتي و زبان فارسي با نام "كبودرآهنگ" خوانده مي شوند كه اسمي تماما بي پايه و ساختگي است. كبودرآهنگ ظاهرا به منظور دادن رنگي فارسي به اين نام تركي و منطقه كوره نگ آزربايجان ايجاد شده است. براي معني دار كردن نام فارسي كبودرآهنگ، ادعا شده كه:

١-"در گذشته در اين منطقه از آزربايجان رودهاي متعدد و بركه‌هايي وجود داشته است كه كبوتران از هر سو به آن مي شتافتند و از اين رو آن منطقه ‌را كبوتر آهنگ ناميده اند". اين ريشه شناسي همانند خود نام كبودرآهنگ بي پايه و ساختگي است. اساسا به اين دليل كه هرگز هيچ مردمي (در اين مورد تركان آزربايجان)، نام شهرها و روستاهاي خود را به زباني بيگانه (در اين مورد فارسي) نمي خوانند. دوما به اين دليل كه اساسا اگر مردم ترك منطقه، به هر دليل نام فارسي كبوترآهنگ را براي ناميدن شهر خود انتخاب كرده اند، چرا پس از آن، نامي را كه خود انتخاب كرده اند بكار نبرده و به جاي آن نام تركي كوره نگ را بكار برده اند؟ آشكار است كه اين تفسير در صدد القا اين نظر به خواننده ناآشنا است كه لابد مردمان اين منطقه آزربايجان در گذشته فارس بوده اند و طبيعتا محل زندگيشان را هم به فارسي نامگذاري كرده اند. اما بعدها افراد مختلفي از تركان جاي آنها را گرفته و "كبوترآهنگ" اوليه فارسي را تصحيف و به مرور زمان تبديل به "كوره نگ" تركي كرده اند. ولي اين با واقعيتها و تاريخ و گذشته اين منطقه سازگاري ندارد. در بهترين حالت، با خواندن اين وجه تسميه، خواننده ناچار به اين نتيجه مي رسد كه ملت ترك كه سابقه سكونتش در اين مناطق به قبل از ميلاد مي رسد و به گواهي تاريخ صاحب فرهنگ و تمدني غني و با سابقه است، از نامگذاري شهرها و روستاهاي خود عاجز بوده و يا زبان تركي قابليت كاربرد بدين منظور را نداشته و اين مهم را اقوام ديگر از جمله فارسها، آنهم به زبان فارسي برايشان انجام مي داده اند. تازه پس از آن، اين مردم عاجز و الكن ترك، قدرت نگهداري اين نامها را هم نداشته و آنها را تحريف و تصحيف مي كردند.

٢-عده اي ادعا نموده اند كه در زبان تركي كورنگ به معني رودهاي آب است. اين ريشه شناسي هرچند به تركي بودن اين نام معترف است، با اينهمه مقبول نيست. زيرا در هيچ منبع تركي كلمه اي به شكل كورنگ و به معناي رودهاي آب نيامده است.

نتيجه

كوره نگKürәñ نام شهر و شهرستاني به همين نام در استان آزربايجاني همدان، كلمه اي تركي-آلتائي به معني رنگ قهوه اي پائيزي و خرمائي و سمور و دله قهوه اي رنگ و خرمائي است. اين كلمه با كلمه "كورKür " در تركي قديم، ريشه اوليه كلمه "گوزGüz " تركي مدرن به معني پائيز و يا كلمه كوزه نKüzәn به معني راسو هم ريشه است.

ساوا (ساوه)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

ساوا-Sava
ساوه

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

يكشنبه، سوم نوامبر- ٢٠٠٨
آراگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Aragün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili
http://toponimler.blogspot.com/

ساوا-Sava
ساوه

ساوه: نام شهري مشهور و ولايتي معروف در ناحيه ايراق (عراق) آزربايجان (نك. ايراق-اراك) نزديک آوه (نك. آوه-آبا، آواجيق). همچنين نام درياي ساوه كه در گذشته شامل حوض سلطان در شمال شرق قم (نك. قوم-قم) و در سمت شرقي آزادراه قم ـ تهران و درياچه امروز كاشان (نك. قاشانگ-كاشان) بوده است. ساوه شهري قديم و مرکز شهرستان ساوه است. اين شهر در جنوب باختر تهران و شمال باختر شهر آزربايجاني قم (نك. قوم-قم)، در ميان ري و شهر آزربايجاني همدان واقع گرديده است. در بسياري از منابع دوره اسلامي (معجم البلدان، تاريخ قم، مجمل التواريخ، تاريخ گزيده، ....) اطلاعات گوناگوني در باره اين شهر آزربايجان داده مي شود از جمله اينكه: "حد اول قم از ناحيت همدان است تا ميلادجرد که آن ساوه است. شهر نيکوئيست و نزديک شهر ديگر موسوم به آوه. در بين اين دو، دو فرسخ مسافت است. اهالي ساوه سابقا سني شافعي و اهالي آوه شيعه امامي بوده اند و نهري مابين آنهاست". آب شهر از رودخانه هاي مزدقان چاي و قره چاي و قنوات خيرآباد و اسکندرآباد تامين ميگردد. شهر قديم خراب شده ولي آثار قلاع و باروي آن مشاهده ميشود.

ساوا (ساوه) در روزگار پارتيان با نام "سواكينه" يكي از منازل مهم ميان راهي به شمار مي رفته است (احتمالا "ساوا"+"-كينه" به تركي به معني ساوه كوچك. "-كينه" و يا"-قينا" پسوند تصغير در تركي باستان و قديم است). رونق و‌ آباداني شهر ساوه در روزگار امپراتوري تركي سلجوقيان به اوج خود رسيد و به مركز سران قبايل متحد تركان سلجوقي كه لقب اتابك داشتند تبديل شد. از اين روزگار تا دوره امپراتوري تركي خوارزمشاهيان بسياري از وزراي دولتين تركي سلجوقي و خوارزمشاهي از اهالي ساوه و يا ساوجي بودند كه هر يك در زمان خود در آباداني و ايجاد بناهاي شهري آن كوشيدند. در دوران جانشينان هلاكو خاقان امپراتوري تركي ايلخانان، قسمت عمده اي از خرابي هاي هجوم مغول بازسازي شد. در دوران امپراتوري تركي-آزربايجاني صفويه بلوكات ساوه يكي از قلمروهاي استقرار ايلات وابسته به نهاد حكومت صفويه (تركان قزلباش و بعدها شاهسون ها) گرديد. در دوره دولت تركي-آزربايجاني قاجاريه با پايتخت شدن تهران، از اهميت ساوه كاسته شد. هم اكنون ساوه يكي از شهرهاي آباد استان مركزي آزربايجان است.

وجه تسميه

آن گونه که از متون تاريخي پيداست "ساوه"، "سابه"، "شابه" نام پادشاهي توراني و محتملا از گؤي‌تورک‌ها بوده است. در ادبيات فارسي از اين پادشاه ترك به شكل "ساوه شاه" ياد مي شود. چنانچه در مقدمه شاهنامه بايسنقري (ابومنصوري) ميخوانيم: "... و در هنگام که ساوه شاه ترک بر در هري آمذ، کنارنگ پيش او شذ بجنگ و ساوه شاه را بنيزه بيفکند" (مقدمه شاهنامه ابومنصوري از سبک شناسي بهار، ج ٢، ص ٧). "ساوه نام پهلواني است توراني، خويش کاموس کشاني که در جنگ رستم کشته شد و او را ساوه شاه نيز ميگويند" (برهان). "نام پهلواني بود کشاني، او را ساوه شاه نيز ميگفته اند و در دست رستم کشته شد" (آنندراج). "نام مبارزي قرابت کاموس که رستمش کشته" (شرفنامه منيري). "ملک ملکان مجوس آمده اند از شرق يعني زمين پارس از آوه و ساوه تا بيت المقدس". (انجيل متّي ترجمه دياتسارون. در شاهنامه نيز جنگ ساوه شاه با بهرام چوبين به تفصيل آمده و تصريح شده که ساوه شاه، شاه ترکان بوده است (شاهنامه، صص ٤٦٠-٤٦٤):

يکي خويش کاموس بد ساوه نام
سرافراز و بر جاي گسترده کام
وز ايرانيان نامور مرد چند
بدژ ماند با ساوه ارجمند.
بيامد ز راه هري ساوه شاه
ابا کوس و پيلان و گنج و سپاه
.....
نخستين سر ساوه بر نيزه کرد
درفشي که او داشتي در نبرد
سران و بزرگان توران زمين
چنان هم سران و سواران چين (شاهنامه، ص ٤٦٤)

چون قصد به ري کرد و به قزوين و به ساوه
شد بوي و بها از همه بويي و بهايي (منوچهري) .

ريشه شناسي

"ساوه" [سوا، ساوا، سابا، سابو]: اين كلمه تركي در ميان تركان باستان هم به عنوان نام مردان و هم زنان بكار رفته است. چنانچه در يكي از متون مربوط به سال ٧١١ ميلادي، نام ملكه خلج به شكل بيلگه ساووهBilga Savoh آمده است. كلمه "ساوا" را مي توان به سه صورت ريشه شناسي كرد. "ساوا" كه بن مصدري فعل ساواماق-ساباماق مي باشد، "ساو" بن مصدري فعل ساوماق به علاوه پسوند اسم ساز از فعل "-ا" و اسم "ساو" به علاوه پسوند اسم ساز از اسم "-ا":

١-ساباماقSabamaq (ساواماقSavamaq ): به معني كوبيدن، زدن، جنگ كردن و دفع كردن است. اين مصدر ريشه اسم "ساواشSavaş " به معني جنگ و مصدر تركي "ساواشماق" به معني جنگيدن كه در زبانهاي تركي بسيار رايج است مي باشد. به زبان مغولي نيز وارد شده است.

تبديل "بb " هاي كلمات تركي باستان به "وv " پديده اي به خوبي ثبت شده در تاريخ زبان تركي است. مانند تبديل "سوبSub " به "سووSuv " به "سوSu "؛ "يالبارماقYalbarmaq " به "يالوارماقYalvarmaq "، "سئبينمه¬كSebinmәk " به "سئوينمه كSevinmәk "، "يابلاقYablaq " به "ياولاقYavlaq " و ...

٢-قالب "بن مصدري+-ا": كلمه "ساوا" با استفاده از پسوند "-ا، -ه" كه به بن مصدر ساوماق افزوده شده حاصل گرديده است.

سابماقSabmaq (ساوماقSavmaq ): به معني متوقف گرديدن، با مانع مواجه شدن، منقطع شدن، پايان يافتن، خلاص شدن، نزول كردن، رفع شدن، پراكنده گشتن. اين مصدر در تركي خاقاسي و آلتائي به شكل سوبماقSobmaq ، در تركي مدرن به شكل ساوماقSavmaq و در محاوره آزربايجاني به شكل سووماقSovmaq بكار مي رود. در زبان سومري نيز كلمه اي به شكل سوخSux به معني پراكنده وجود دارد. كلمات زير از ريشه اوليه سابماق (ساوماق) مي باشند: ساووشماقSavuşmaq (در محاوره آزربايجاني سوووشماق)، ساويلماقSavılmaq (در محاوره آزربايجاني سووولماق)، ساوراماقSavramaq (در تركي قاراخاني)، ساوونماقSavunmaq (مدافعه كردن)، ساوارSavar (در تركيب اوچاق ساوارUçaqsavar به معني ضدهوائي). از همين ريشه است ساوورماق Savur- (عثماني، جغتائي، كاشغري)، سووورماق (محاوره آزربايجاني)، سؤوؤرماق Sõvõr (چوواشي)، سويرماق Suır (تاتاري) كه به شكل سور. Szór- به زبان مجاري داخل شده است.


پسوند "ا-ه": پسوند اسم ساز از فعل در تركي است، اين پسوند در تركي باستان و قديم بسيار رايج بوده و اين قالب در نامهاي جغرافيائي قديمي تركي به وفور بكار رفته است: مانند پسوند "-آوا" در نامهاي جغرافيائي (نك. آبا-آوه، و آواجيق)، "قوشاQoşa " (از مصدر قوشماق)، "ساواSava " (از مصدر ساوماق، نك. ساوا-ساوه)، "درهDәrә " (از مصدر درمه¬ك)، "قالاQala " (از مصدر قالاماق). اين قالب را در كلمات "ياراYara " (از مصدر يارماق)، "دوغاDoğa " (به معني طبيعت از مصدر دوغماق)، "دؤنهDönә " (به معني دفعه و بار، از مصدر دؤنمه ك)، "سورهSürә " (به معني برهه و مهلت، از مصدر سورمه ك)، "دوراDura " (به معني نقطه از مصدر دورماق)، "هاچاHaça " (دوشاخه، از مصدر آچماق)، "چكهÇәkә " (به معني ويرگول از مصدر چكمه ك)، "سيغاSığa " (به معني ظرفيت، از مصدر سيغماق)، "ائورهEvrә " (به معني مرحله از مصدر ائويرمه ك)، "چئورهÇevrә " (به معني محيط از مصدر چئويرمه ك)، .... نيز مي توان مشاهده كرد.

٣-قالب اسم+-ا": در زبان تركي پسوندي اسم ساز از اسم به شكل "-ا، -ه" وجود دارد. عده اي اين پسوند را مخفف پسوند "-قا، -گه" شمرده اند. بنابر اين ريشه شناسي اسم "ساوا" مركب است از اسم "ساو" ("ساب" قديمي، نك. ساوآلانگ-سبلان) به علاوه پسوند "-ا" و كلا به معني خبر خوش، مژده. از نمونه هاي ديگر كاربرد اين پسوند در تركي قديم: "توراTura " (قلعه، سقفي كه با انداختن چوب بر ديوارها حاصل مي شود، در ديوان لغات الترك به معني سپر. نك. توراقايا-طراقيه)، "گؤزهGözә " (چشمه آب)، "تؤرهTörә "، "يالازاYalaza " (شعله). و از كلمات معاصر: "ايلكهİlkә "، "اركهƏrkә " (انرژي)، "تورهTürә " (عدالت)، "توزهTüzә " حقوق"، "قوموتاQomuta " (فرماندهي)، "جورهCürә " (نوع).

نامهاي جغرافيائي هم ريشه:

١-سبلان-ساو آلانگSavalañ : "ساوSav –سابSab " و محرف آن "چاوÇav " با بسط معني از دفع و پخش كردن، به معني آوازه، شهرت، صدا، پيغام، خبر ... نيز بكار رفته است. به اين معني اخير اين كلمه در نامهاي "سبلان" (نك. ساو آلانگ-سبلان) و تركيب "سؤز سوو" باقي مانده است.

٢-سيبري: نام اقوام باستاني ترك "سابير-سابار" و يا "ساوار" نيز از همين ريشه است. "سابير" و يا "ساوار" نام اقوامي گوناگون از تركان باستان خزر، كومان، اوقور و بولغار و ... همچنين نام يكي از گروههاي تركي باستان ساكن در آزربايجان بوده و به عنوان نام اشخاص نيز بكار رفته است. گفته شده است كه نام "سيبري" ماخوذ از نام اين قوم باستاني ترك ميباشد. (در زبان سومري نيز كلمه اي به شكل "سووار" و به معني انسان شمالي وجود دارد).

٣-نام روستاي ساوراSavra : در غرب سالماس (سلماس) روستايي وجود دارد كه در مکاتبات اداري "سوره" نوشته شده اما در زبان مردم ساورا ناميده مي شود. به نظر مي رسد اين کلمه اسم ساخته شده بن مصدر "ساوراماق Savramaq" (در تركي قاراخاني) و يا بن مصدر "ساوورماق" به علاوه پسوند اسم ساز "-ا"، هر دو به معني محل محافظه شده باشد. (در زبان سومري كلمه اي به شكل سابرا-ساپرا و به معني مدير معبد وجود دارد، از مصدر "ساب" به معني جمع كردن و "رو" به معني دادن. تاريخشناس معاصر توحيد ملكزاده به احتمال ارتباط اين نام با نامهاي اورارتويي ساردور، روسا در چهار هزار سال قبل اشاره مي كند).

نتيجه

نام شهر ساوا (ساوه) آزربايجان، منتسب به پادشاه اسطوره اي توران زمين كه از او در ادبيات فارسي بنام "ساوه شاه" ياد شده ميباشد. فرم اوليه اين نام، "سابا" است. اين نام به معني جنگجو (بن مصدر سابا.ماق، ساوا.ماق)، مدافع (از بن مصدري ساب.ماق، ساو.ماق به علاوه پسوند "-ا") و يا مژده (از بن "ساو-ساب" به معني خبر به علاوه پسوند "-ا") است. "ساوا" (ساوه)، مانند "آوا" (نك. آبا-آوه) و يكي از شهرهاي آزربايجاني است كه بي هيچ ترديدي نام آن منتسب به تركان باستان بوده و وجه تسميه تركي آن به صراحت در متون تاريخي قيد شده است.

قوشاچاي (مياندوآب)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

قوشاچايQoşaçay
(مياندواب)

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

شنبه، دوم نوامبر- ٢٠٠٨
ائلگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Elgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

قوشاچاي Qoşaçay
(مياندواب)

شهر قوشاچاي سر چهار‌راهي ميان شهرهاي تبريز، مراغه، اورمو (اورميه) و سنندج واقع شده و استانهاي آزربايجان غربي و شرقي و كردستان را بهم وصل مي‌كند. هلاكوخان امپراتور مغول روستاي حسين‌آباد (نام اصلي ؟) را كه در چند كيلومتري جنوب قوشاچاي قرار دارد به پايتخت تابستاني خود انتخاب كرده بود.

ريشه شناسي

قوشاچاي نامي تركي مركب از صفت "قوشا" به معني جفت و اسم "چاي" به معني رود است.

قوشاQoşa : "قوش+-ا" به معني جفت، دوتا، اسم از مصدر "قوشماقQoşmaq " به معني پيوستن، يكي شدن. فرمهاي گوناگون اين مصدر در زبانهاي تركي چنين اند: قوش Qoş (تركي قديم، قاراخاني، مياني، تركيه، آزربايجاني، قاقاووز، تركمني، سالار، قيرقيزي، بالقار، قوموق، تووا-توفالار)، قوس Qos (ساري اويغور، قزاقي، نوقاي، قاراقالپاق، ازبك، اويغور، باشقير، آلتائي)، قوش Quş (تاتاري، باشقير)، قيويش Qıwış (باشقير)، خوس Xos (خاقاسي، ياقوتي)، خوش Xuş (چاووشي)، خوهوي Xohuy (ياقوتي)، خوهون Xohun (ياقوتي)، كوهون Kohun (دولقان). از زبان تركي به اشكال قوشي Qoşi به زبان مغولي، قوس Qos به مغولي غربي و خوش Xoş به قالموقي وارد شده است. برخي از تركي شناسان ريشه "قوشماق" را مصدر "قو.ماقQomaq " به علاوه پسوند مشاركتي "–ش" دانسته اند. (مانند "باشماقBaşmaq " كه از مصدر "باماقBamaq " به معني بستن، بند زدن به علاوه پسوند مشاركتي "–ش" حاصل شده است. "باشماق" در زبان تركي به معني نوعي كفش بنددار است. نام عمومي كفش در زبان تركي "آياق قابيAyaqqabı " است). ريشه "قو" در زبان مغولي نيز وجود دارد: "قوجار" (دو)، "قورين" (بيست)، "قوس" (جفت)، "قوسمالچين" (دوگانه، دوقلو)، "قوسمان"، "قوقورؤ (ميان دو چيز)، ....

قالب "بن مصدري+-ا": كلمه "قوشا" با استفاده از پسوند "-ا، -ه" كه به بن مصدر قوشماق افزوده شده حاصل گرديده است. پسوند "ا-ه"، پسوند اسم ساز از فعل در تركي است، اين پسوند در تركي باستان و قديم بسيار رايج بوده و اين قالب در نامهاي جغرافيائي قديمي تركي به وفور بكار رفته است: مانند پسوند "-آوا" در نامهاي جغرافيائي (نك. آبا-آوه، و آواجيق)، "قوشاQoşa " (از مصدر قوشماق)، "ساواSava " (از مصدر ساوماق، نك. ساوا-ساوه)، "درهDәrә " (از مصدر درمه ك)، "قالاQala " (از مصدر قالاماق). اين قالب را در كلمات "ياراYara " (از مصدر يارماق)، "دوغاDoğa " (به معني طبيعت از مصدر دوغماق)، "دؤنهDönә " (به معني دفعه و بار، از مصدر دؤنمه ك)، "سورهSürә " (به معني برهه و مهلت، از مصدر سورمه ك)، "دوراDura " (به معني نقطه از مصدر دورماق)، "هاچاHaça " (دوشاخه، از مصدر آچماق)، "چكهÇәkә " (به معني ويرگول از مصدر چكمه ك)، "سيغاSığa " (به معني ظرفيت، از مصدر سيغماق)، "ائورهEvrә " (به معني مرحله از مصدر ائويرمه ك)، "چئورهÇevrә " (به معني محيط از مصدر چئويرمه ك)، .... نيز مي توان مشاهده كرد.

در گذشته خود كلمه "قوش" بدون افزودن پسوند "-ا" نيز به صورت اسم و به معاني جفت، يكي از جفت، دو پياله پياپي شراب، ... بكار رفته است: "قوش آتQoşat " (اسب شاه)، "قوش بيچه كQoşbiçәk " (قيچي. قيچي و يا قايچي كلمه اي مغولي است).

چايÇay : كلمه اي تركي به معاني اوليه رودخانه، رود كوچك، رود كم آب، ماسه، سيل، كم عمق، .... احتمالا از ريشه "سايSay " باستاني. معني اوليه "ساي" ناحيه اي از زمين پوشيده با سنگ بود، با بسط معني به بستر خشك رودخانه و سپس رودخانه اي كم آب و كم عمق فصلي، رودخانه اي كه در زمستان جاري و در تابستان خشك است گفته شد. از همينجا "ساي" در طول زمان معني كم عمق را پيدا كرده است. ("ساي سو" به معني آب كم عمق است). لغت "سايدامSaydam " (ساي+دام) به معني شفاف نيز از همين ريشه است، يعني چيزي كه درون آن به راحتي ديده مي شود.

فرمهاي گوناگون كلمه چاي در زبانهاي مختلف تركي: چاي (تركي ميانه، آزربايجاني، تركمني، بالقار، ياقوت)، ساي (باشقوردي)، شاييق (شور)، چايرام (آلتايي). (علاوه بر چاي، در زبان تركي كلمات زير نيز براي رودخانه بكار مي روند: اؤگوزÖgüz : رودخانه، اؤگه نÖgәn : نهر، اؤزه نÖzәn : رودخانه، موره نMürәn : رودخانه (مغولي)، درهDәrә : رودخانه، ...). از همين ريشه است لغت "چاييرÇayır " به معني آبگير رودخانه و يا گياهي كه در كناره آب مي رويد.

وجه تسميه:

نام "قوشاچاي" از سوي مردم و در اعتراض به اسم دولتي و تحميلي "مياندوآب" كه نامي به زبان بيگانه فارسي بوده و صرفا به منظور ترك زدائي از چهره و تاريخ آزربايجان و تحقير ملت ترك از سوي دولت ايران جعل گرديده، بر اين شهر آزربايجاني ‌گذارده شده است.

انتخاب و تحميل نام فارسي "مياندوآب" از سوي دولت ايران براي نامگذاري اين شهر ترك و آزربايجاني، به منظور القاي اين انديشه است كه ملت ترك لياقت و حق نامگذاري اماكن جغرافيائي در وطن خويش و زبان تركي نيز قابليت و توانائي بكار برده شدن براي اين منظور را ندارد. و از اينرو نامگذاري شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان مي بايست توسط فارسان و به زبان فارسي انجام پذيرد.

نامهاي جغرافيائي مشابه:

"قوشا"، به عنوان صفت در نامهاي جغرافيائي آزربايجان و مناطق تاريخي حضور تركان در ايران بكار رفته است. مانند نام روستاي "قوشابولاقQoşabulaq " (قوشابلاغ)، كوه "قوشاداغQoşadağ " (قوشه داغ) در شمال شهر هريس و غرب رشته كوه ساوآلانگ (نك. ساوآلانگ-سبلان) و جنوب غربي پيشگين (نك. پيشگين-مشكين شهر)، تالاب قوشاگؤلوQoşagölü (قوشاگلي) در ٣١ كيلومتري جنوب غربي هشده¬ري (نك. هشده-ري-هشترود)، "قوشاتپهQoşatәpә " در استان اردبيل.

كاربرد اين نام به تنهائي در نامهاي جغرافيائي نيز ديده مي شود، مانند نام روستاي "قوشه" (قوشا-كشا) در جنوب شرق "تويه دروار" (نك. تويسركان-توي سرگه ن) در ٣٥ کيلومتري جاده ي دامغان – سمنان (محل "صد دروازه ي" قديم).

چاي نيز رايجترين كلمه براي ناميدن "رود" در تركي آزربايجاني معاصر است و به وفور براي ناميدن رودخانه ها و نهرها و آباديها و روستاهاي مجاور آنها در سراسر ايران بكار رفته است.

همچنين "قوشو چايدام" نام درياچه اي در وادي اورخون در جنوب درياي بايكال در آسياي ميانه نيز ميباشد.

نتيجه

"قوشاچاي" تركيبي كاملا تركي به معني دورود، و مركب از صفت "قوشا" به معني دو، دوگانه، و اسم "چاي" به معني رودخانه است و اشاره به قرار داشتن اين شهر در ميان دو رودخانه "تاتائو" (سيمينه‌رود) و "جيغاتي" (زرينه‌رود) دارد.

ايران`دا تورك آدلاري ياساقلاندي

ايران`دا تورك آدلاري ياساقلاندي

تورك خالقي و آزه ربايجان`ين گرچه ك ميللي اويانيش يولوندا اولدوغونو، ايران دؤوله تينين يئنه ده تورك آدلاريني ياساقلامايا قالخيشماسي بير يول داها ثوبوت ائتدي. بو، ايران دؤوله تينين جيددي بيچيمده خالقين اويانيشيندان، ميللي بيلينجين كوتله له رين درينلييينه انديييينده ن آچيقجا قورخويا دوشدويونو گؤسته رير

منجه آرتيق آچيق شكيلده ايران دؤوله تينين و اونون آزه ربايجان`دا اولان نؤكه رله ري و ايشبيرليكچيله رينه كسين بير شكيلده و ان گنيش بير اؤلچوده گره كه ن درس وئريلمه ليدير. فارس ديلي و اؤزه لليكله فارس ايش يئري و شخص آدلاري ايله فارس سوي آدلاري، بايكوت و تحريم ائديلمه ليدير. ائله بير هاوا ياراديلماليدير كي، فارس ديليني و اؤزه لليكله فارس ايش يئري و سوي آدلاريني ايشله تمه ك، گئري قالميشليق، اوتانج وئريجي بير دوروم، آلچاقليق و ساتيلميشليقلا دنك توتولسون.

من اؤزوم بو قونودا ياخيندا قيسسا بير يازي يازيب و اورادا فارسجا اولان "مهران بهاري" آدي يئرينه، اوزون سوره ده ن بري دوشوندويوم يئني آد و سوي آديمي، ايران دؤوله تينه ائعتيراض اولاراق، بيلديره جه يه م.

خبه ري آشاغيدا اوخويابيله رسينيز

İranda Türk adları yasaqlandı

Türk xalqı vә Azәrbaycan’ın gәrçәk milli oyanış yolunda olduğunu, İran dövlәtinin yenә dә Türk adlarını yasaqlamaya qalxışması bir yol daha subut etdi. Bu İran dövlәtinin ciddi biçimdә xalqın oyanışından, milli bilincin kütlәlәrin dәrinliyinә әndiyindәn açıqca qorxuya düşdüyünü göstәrir.

Mәncә artıq açıq şәkildә İran dövlәtinin vә onun Azәrbaycanda olan nökәrlәri vә işbirlikçilәrinә kәsin bir şәkildә vә әn gәniş bir ölçüdә gәrәkәn dәrs verilmәlidir. Fars dili vә özәlliklә Fars işyeri vә şәxs adları ilә, Fars soyadları bayķot vә tәhrim edilmәlidir. Elә bir hava yaradılmalıdır ki, Fars dilini vә özәlliklә Fars işyәri vә soyadlarını işlәtmәk, geri qalmışlıq, utanverici bir durum, alçaqlıq vә satılmışlıqla dәnk tutulsun.

Mәn özüm, bu qonuda yaxında qissa bir yazı yazıb vә orada Farsca olan “Mehran Bәhari” adı yerinә, uzun sürәdәn bәri düşündüyüm yeni ad vә soyadımı, İran dövlәtinә e’tiraz olaraq bildirәcәyәm.

Xәbәri aşağıda oxuyabilәrsiniz:



http://www.oyrenci. com/News. aspx?newsId= 5309 معاون فرهنگي اداره ارشاد آذربايجان ‌شرقی: عناوين بيگانه از سردر مغازه‌ها در آذربايجان شرقي حذف مي‌شود!



پنج‌شنبه ۲٨ آذر ۱٣٨۷ - ۱٨ دسامبر ۲۰۰٨



اویرنجی نیوز: به گزارش خبرگزاری فارس، ناصر وحیدی مهر معاون فرهنگي اداره ارشاد آذربايجان ‌شرقي طی اظهاراتی گفته است که طرح برخورد با به‌ كارگيري اسامي و عناوين بيگانه (بخوانید ترکی ) در سردرب مغازه‌هاي سه شهر تبريز، مراغه و ميانه اجرا مي‌شود. اين طرح به دنبال عقد قرارداد بين اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان ‌شرقي با كانون فرهنگ، ادب و هنر استان از 30 آذر ماه امسال اجرا مي‌شود.

وحیدی مهر همچنین افزوده است که به منظور حفظ قوت و اصالت زبان فارسي! به عنوان يكي از اركان هويت ملي ايران! و زبان دوم عالم اسلام و معارف و فرهنگ اسلامي، دستگاه‌هاي قانونگذاري، اجرايي و قضايي كشور و سازمان‌ها، شركت‌ها و موسسات دولتي و همه شركت‌هايي كه مشمول قوانين و مقررات عمومي بر آنها مستلزم ذكر نام است و تمامي شركت‌ها، سازمان‌ها و نهادهاي مذكور در بند د تبصره 22 قانون برنامه دوم توسعه موظفند از به كار بردن كلمات و واژه‌هاي بيگانه و گزارش‌ها و مكاتبات، سخنراني‌ها، مصاحبه‌هاي رسمي خودداري كنند.

در سالهای اخیر با رشد اگاهی ملی مردم آذربایجان بیشتر اسامی سر در معازه ها به زبان ترکی می باشد. زبان ترکی که جزئی از هویت ملی آذربایحان محسوب می شود از طرف مردم مورد استقبال قرار می گیرد. اجرای این طرح در راستای محو هویت ملی آذربایجانی ها توسط دولت می باشد.

سایت اویرنجی ضمن محکوم نمودن چنین اعمالی، بر این باور است که مردم آذربایجان در صیانت از هویت ملی خود عکس العمل نشان خواهند داد.

لینک خبر مربوطه در سایت خبرگزاری فارس: http://www.farsnews .net/newstext. php?nn=870926016 5





آخرین نظرات خوانندگان
نویسنده: bir tanishneng olsun boyle insanlara
نویسنده: سید حیدر بیاتفارسی زبان دوم عالم اسلام نیست. زبان سوم یا چهارم عالم اسلام پس از زبانهای عربی ترکی و اردو است. ضمنا اگر قرار است از زبانهای اسلامی صیانت شود اول باید از عربی صیانت شود. نه اینکه به بهانه صیانت از زبانهای اسلامی زبانهای غیر فارسی جهان اسلام لگذ مال شوند.
معاون فرهنگي اداره ارشاد آذربايجان ‌شرقي:عناوين بيگانه از سردر مغازه‌ها در آذربايجان شرقي حذف مي‌شود
خبرگزاري فارس: معاون فرهنگي و هنري اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان ‌شرقي گفت: طرح برخورد با به‌ كارگيري اسامي و عناوين بيگانه در سردرب مغازه‌هاي سه شهر تبريز، مراغه و ميانه اجرا مي‌شود.


ناصر وحيدي‌مهر امروز در گفتگو با خبرنگار فارس در تبريز افزود: اين طرح به دنبال عقد قرارداد بين اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان ‌شرقي با كانون فرهنگ، ادب و هنر استان از 30 آذر ماه امسال اجرا مي‌شود.
وي ادامه داد: به منظور حفظ قوت و اصالت زبان فارسي به عنوان يكي از اركان هويت ملي ايران و زبان دوم عالم اسلام و معارف و فرهنگ اسلامي، دستگاه‌هاي قانونگذاري، اجرايي و قضايي كشور و سازمان‌ها، شركت‌ها و موسسات دولتي و همه شركت‌هايي كه مشمول قوانين و مقررات عمومي بر آنها مستلزم ذكر نام است و تمامي شركت‌ها، سازمان‌ها و نهادهاي مذكور در بند د تبصره 22 قانون برنامه دوم توسعه موظفند از به كار بردن كلمات و واژه‌هاي بيگانه و گزارش‌ها و مكاتبات، سخنراني‌ها، مصاحبه‌هاي رسمي خودداري كنند.
وحيدي‌مهر اظهار داشت: همچنين از استفاده از اين واژه‌ها روي همه توليدات داخلي اعم از بخش‌هاي دولتي و غيردولتي كه در داخل كشور عرضه مي‌شود، ممنوع است.
وحيدي‌مهر با اشاره به دستگاه‌هاي نظارتي در خصوص اجراي اين طرح گفت: نظارت بر فعاليت‌هاي تبليغاتي اصناف، تابلوهاي سر در مغازه‌ها و بسته‌بندي كالاها با همكاري سازمان‌هاي ذي‌ربط همچون فرهنگستان زبان و ادب فارسي، اداره كل ثبت شركت‌ها، اداره‌ كل اماكن عمومي ناجا، شهرداري‌ها و ... پيگيري و اجرا شود.
وي تصريح كرد: همچنين در مواردي كه نسبت به فارسي يا غير‌فارسي بودن عبارت مورد نظر اختلاف نظري وجود داشته باشد، براساس اين قانون، اين نوع ابهامات از فرهنگستان زبان و ادب فارسي به عنوان مرجع تشخيص استعلام مي‌شود.
معاون فرهنگي و هنري اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان ‌شرقي افزود: قانون ممنوعيت به‌ كارگيري اسلامي، عناوين و اصلاحات بيگانه در تاريخ 14/9/75 به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده است و طبق مصوبه 19/2/78 هيئت وزيران آيين‌نامه اجرايي قانون مذكور به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ارجاع شده است و از سال 1380 طبق بخشنامه‌هاي ارسالي وزارتخانه به ادارات كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان‌هاي كشور، اين آيين‌نامه حالت اجرايي به خود گرفت.
وحيدي‌مهر با بيان اينكه تا سال گذشته 200 واحد صنفي اقدام به تغيير يا تصحيح طرح سردرب مغازه خود كرده‌اند، افزود: اين اداره كل در آذر سال 86، با تشكيل ستاد ويژه‌اي براي اجراي دستورالعمل اجرايي قانون ممنوعيت به‌ كارگيري اسامي، عناوين و اصطلاحات بيگانه در تبريز و با عقد قرارداد با كانون فرهنگ و هنر و ادب آذربايجان‌ شرقي اقدام به عملياتي‌ كردن اين طرح در سطح شهر كرد.
وي ادامه داد: با اجراي اين طرح، 590 اخطار صادر شد كه تعداد 530 واحد صنفي نسبت به تغيير سردرب مغازه اقدام كردند.
معاون فرهنگي و هنري اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان ‌شرقي اضافه كرد: همچنين تعداد 60 واحد صنفي به علت عدم تمكين به قوانين و مقررات تبليغاتي كشور براي اقدام قانوني به اداره اماكن معرفي شدند.
وحيدي‌مهر گفت: در سال 87 نيز اين‌ اداره كل پس از عقد قرارداد مجدد با كانون مذكور از تاريخ 30/9/87 اقدام به اجراي طرح خواهد كرد كه اين طرح علاوه بر شهر تبريز در شهرهاي مراغه و ميانه نيز به اجرا در‌خواهد آمد.
وي با بيان اينكه هماهنگي و اطلاع‌رساني‌هاي لازم براي جلوگيري از تخلفات آتي به عمل آمده است، افزود: مكاتباتي با سازمان بازرگاني، صنايع و معادن و شراي اصناف و اتحاديه تابلوسازان انجام گرفته است تا يادآوري‌هاي لازم به اصناف در راستاي اجراي طرح تابلو سرد مغازه خود انجام گيرد.
انتهاي پيام/ش10

سوغورلو (تخت سليمان)، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

سوغورلو Suğurlu
تخت سليمان

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

شنبه، ١٥ نوامبر- ٢٠٠٨
ائلگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Elgün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

http://toponimler.blogspot.com/

سوغورلو Suğurlu
تخت سليمان

در دامن سبز و وسيع دره "ساروقSaruq " (نك. ساروق) در ميان كوههاي آتشفشاني "آلاداغAladağ " در جنوب غربي آزربايجان، در شمال شهر "تيكان تپهTikantәpә " (نك. تيكان تپه-تکاب) و در جنوب شرقي درياچه "اورموUrmu " (نك. اورمو-اروميه) بر بالاي تپه "سوغورلوSuğurlu "، محوطه جهاني و مجموعه تاريخي "سوغورلو" واقع شده است که در زبان فارسي موسوم به "تخت سليمان" مي باشد.

سوغورلو (تخت سليمان) و مجموعه آثار باستاني و تاريخي آن يكي از مهمترين و مشهورترين مراكز تاريخ و تمدن آزربايجان و يکي از نمادهاي باشکوه معماري آزربايجاني محسوب مي‌شود. در اين مجموعه تاريخي كه داراي ارزش سمبليك مهمي است، بقاياي آثاري از دوران ماقبل تاريخ، دولت و تمدن ماننائي (اولين دولت آزربايجاني)، تاريخ سامي-عبري-مسيحي، عهد ماد و اشكاني (هر دو با تباري مناقشه دار)، سازه هاي مربوط به دوره ايراني-ساساني-زردشتي و تمدن توركي-موغولي-ايلخاني موجود است. طراحي آتشكده، قصر و طرح كلي‌ محوطه بر ايجاد و گسترش معماري اسلامي تاثير گذاشته است. در اطراف سوغورلو (تخت سليمان)، ايسسي سوها (آب گرم‌ها)، قاينارجاها (چشمه هاي جوشان) و بولاق هاي سردي (چشمه‌ها) وجود دارند كه بسيار جالب توجه اند. درياچه اسرار آميز "بوركو Bürkü" و شكاف بزرگي كه در اثر زلزله پديد آمده، از ديگر نكات ديدني سوغورلوق (تخت سليمان) است.

كليه آثار اين مجموعه كه در سال ١٣٨٢ در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رسيد، بر روي يك بلندي طبيعي به ارتفاع ٢٠ متر از سطح دشتي گسترده و درون حصار و ديواري بيضي شكل بنا شده است. حصار از سنگ‌هاي لاشه‌اي به ابعاد مختلف و به ضخامت ٥ متر، ارتفاع ١٤ متر و با محيط بيروني ١٢٠٠ متر بنا شده است. لايه بيروني حصار از سنگ‌هاي تراش‌دار نما‌سازي شده و داراي ٣٨ برج دفاعي مخروطي شكل است. برخي از آثار مجموعه مانند زندان مربوط به دوره ماقبل تاريخ، ماننائيها، دوره مادها، پايه ديوارها از دورة اشكاني و حصار بيروني متعلق به عهد ساساني است. بخش‌هايي از اين محوطه در قرن سيزدهم ميلادي در دوره آباقاخان، دومين پادشاه امپراتوري ايلخاني و برادر زاده هلاكوخان مرمت شد، پاره‌اي از قسمت‌هاي فرو ريخته بازسازي گرديد، دروازه جديدي در مجاورت دروازه جنوبي عهد ساساني احداث و قصر، عمارت، سالن شورا، ايوان (شرقي)، ساختمانهاي هشت و دوازده ضلعي و شهركي صنعتي در کنار آن بنا شد. (امراي مغول هيچكدام از آثار پيش از خود را تخريب نکردند و ساختمان هاي خود را در کنار و يا بر روي اين آثار قبلي بنا نمودند). تاكنون قسمت‌هاي مختلف بافت صنعتي شهرك ايلخاني ‌سوغورلو (تخت‌سليمان) مانند بازار، كارگاه، حمام و خانه مسكوني شناسايي شده اند. پس از انجام تعميرات وسيع و چشمگير و احداث بناهاي جديد، از اين مكان مدتي بعنوان پايتخت تابستاني، كاخ شكار و تفرجگاه امپراتور ايلخاني استفاده شده است.

ريشه شناسي

سوغورلو نام قديمي و تركي محوطه اي تاريخي در آزربايجان است كه در زبان فارسي تخت سليمان ناميده مي شود. اين نام به معني محلي كه در آن سوغور فراوان وجود دارد و يا زميني كه از قابليت سوغور كردن برخوردار است مي باشد:

١- سوغورSuğur : نوعي از خرگوش شبيه مارمولك كه از پوست آن براي ساختن كت باراني استفاده مي شود از تلفظهاي اين كلمه در زبانهاي توركي: سوغور (قاراخاني)، سووير (تاتاري)، هيوير (باشقيري)، سيغيرغان (نوعي موش)، سئوئر (چووواشي)، (در تركي معاصر تركيه: آدا تاوشاني، به عربي الوبر). در تركي قديم "سوغورلوق تاغ Suğurluq Tağ" به معني كوهي پر از سوغورها بوده است (كاشغري). "سوغورلو" معادل سوغورلوق تركي قديم بوده و به معني محلي كه در آن سوغور فراوان مي باشد است. ("سوغور" را نمي بايست با "سغر" كه به معني نوعي خارپشت كلان است اشتباه نمود. گرچه نام اين حيوان نيز كه به اشكال اشغر، اسغر، سغرمه، سغرنه، سکرمه، سکرنه، سَكَر، سُكَر نيز ثبت و در لغتنامه هاي فارسي به صورت کرپي کوهي، روباه ترکي، ارمجي کوهي، خورکاي جبلي معني شده، تركي است).

٢-در تركي كلمه ديگري به شكل "سوغورSoğur " از مصدر "سوغورماقSoğurmqa " به معني گرفته شدن آب توسط زمين وجود دارد. "قوم سوو سوغوردوQum suv soğurdu " (شن آب را در خود كشيد، جذب كرد)، "اول قوروت سوغوردوOl qurut soğurdu " (او آب كشك را بيرون كشيد)، با گسترش معني به معني بيرون كشيدن. در اين معني با فعل "سييرماقSıyırmaq " در هم آميخته شده است. مانند بيرون كشيدن شمشير از غلاف، تير از زخم و يا مو از شير. فرمهاي گوناگون آن: سوغور Soğur، سوور Suvur، سور Sur، سوير Suir، سووير Suwir. از همين ريشه اند مصادر سوغالماقSoğalmaq به معني فرو رفتن آب بر زمين و خشك شدن آن و سوغالتماقSoğaltmaq به معني خشك كردن آب. (فرهنگ لغت تركي به فارسي سنگلاخ، تاليف ميرزا مهدي خان استرآبادي منشي نادرشاه افشار). اين مصدر در زبانهاي ادبي و لهجه هاي معاصر تركي آزربايجان و تركيه هنوز رايج است. مثلاً در شهر باهار آزربايجان (نك. قاراتكين-بهار) Soğolmaq يعني خشك شدن آب چيزي (وقتي گوشت را براي كباب كردن روي آتش قرار مي دهند و پس از مدتي آب آن در اثر حرارت از بين مي رود مي گويند اَت سوْغوُلدوُ Ət soğuldu يعني آب گوشت زايل و كشيده شد). بنابر اين ريشه شناسي، "سوغورلو" مركب از "سوغور+-لو" بوده و به معني محل و زميني كه قابليت جذب آب را داراست مي باشد، به سياق "گئچه رليGeçәrli " (گئچ.+-ه ر+-لي) به معني چيزي كه قابليت تداول داشته و معتبر است.

٣-از سه شهر تركان قومان (قيپچاق) در ساحل رود دونه چ يكي نيز "سوغور" نام داشته است. محتملا اين نام در ارتباط با معني دوم سوغور است.

٤-"سوغور" به عنوان نام شخص نيز بكار رفته، چنانچه نام يكي از سرفرماندهان تركان قومان بوده است.

وجه تسميه:

در متون تاريخي از اين منطقه به نام "ستورليق" ياد و به ريشه تركي آن اشاره شده است: "مستوفي از محل مذكور كه در زمان او در ناحية ايج رود (در متن انجرود) واقع بوده است ياد مي‌كند و مي‌گويد در اين ولايت قصبه‌اي است كه مغول آن را "ستوريق" مي‌‌خوانند و بر سر پشته‌اي است. پس از آن از سراي و چشمة جوشان سخن به ميان مي‌آورد. سپس مي‌افزايد كه اباقاخان آن سراي را عمارت كرد (آثار كاخ آباقاخان در كاوشهاي باستان‌شناسي به دست آمده است). كلمة "ستوريق" در نزهه‌القلوب محرف "سغورليق" يا "سوغورلوق" است كه در زمان مغول به اين محل اطلاق مي‌شد و از ييلاقهاي معروف ايلخانان بوده است و امير ارغون گنجهايي در آن نهاده بود... اين كلمه تركي مي‌نمايد، ولي استعمال آن از دورة مغول است" (مقاله آذربايجان، عباس زرياب خويي)

نام سوغورلو به سبب وفور نوعي از خرگوش در اين ناحيه و به احتمالي كمتر به سبب نوع خاك آن محوطه كه قابليت جذب آب فراوان را داشته به آن داده شده است.

ريشه شناسي و وجه تسميه هاي نادرست

١-هرچند نام خود محل آتشكده و كوههاي مجاور آن در كتب بسيار قديمي ذكر نشده اند، با اينهمه بسياري از نخستين نامهائي كه براي آنها ذكر شده تركي اند. اما منابع فارسي و دولتي نه تنها نام محل مذكور را با عبارت فارسي "تخت سليمان" عوض نموده اند، بلكه اغلب پديده هاي مربوط و پيرامون آن مانند تپه، كوه، چشمه و شهرك و ..... را نيز "تخت سليمان" ناميده اند. در حاليكه هر كدام از اين پديده هاي جغرافيائي و طبيعي داراي نام مشخص تركي است:

-سوغورلوSuğurlu (سغورلق): نام تركي تپه هائي كه به فارسي تخت سليمان ناميده مي شوند.
-آلاداغAladağ (الاطاغ): كوههاي اطراف سوغورلو كه امروزه به فارسي تخت سليمان ناميده مي شوند. اين منطقه به همراه قاراداغ (با نام فارسي سياه كوه عوض شده است)، قرارگاه تابستاني آباقاخان بوده است.
-بوركوBürkü (بركه): چشمه ژرف و جوشان مجاور سوغورلو (تخت سليمان). از ريشه بوركBürk (مصادر بوركمه كBürkmәk و بوركورمه كBürkürmәk به معني جوشيدن و فوران كردن آب، پاشيده شدن آب، ريزش بسيار شديد آب در حين باران است).
-آباقاAbaqa (آباقا ايلخان): شهرك صنعتي و كاخ دوره ايلخاني. كلمه اي مغولي به معني پدربزرگ و عمو، از ريشه تركي "آبا" به معني جد، پدربزرگ، مادربزرگ، .... به علاوه پسوند تركي "-قا" كه به ندرت بكار رفته است (مانند كلمات قورتقا، آويچقا).

٢-مجموعه باستاني سوغورلو با تمدن، تاريخ و افسانه هاي سامي در هم آميخته است. چنانچه نام مجموعه و همچنين زندان موجود در آن با پيغامبر سامي سليمان نبي، تختي در آن با نام ملكه بلقيس و درياچه مجاور آن در متون گوناگون مسيحي با دوران كودكي عيسي مسيح مرتبط شمرده شده است. "سليمان" نامي سامي است، با اينهمه تركيب "تخت سليمان"، همانگونه كه از ظاهر آن پيداست، به لحاظ ساختاري و دستوري فارسي است. بر خلاف فارسي، در زبان تركي مضاف پس از مضاف اليه مي آيد. يعني اينكه اين نام به تركي مي بايست "سولئيمان تختي" خوانده مي شد، مانند نام روستا و قلعه"خان تختي Xantəxti" در جنوب شرقي سلماس در ٧٦ كيلومتري جاده اروميه- سلماس، كه به معني "تخت خان" مي باشد (در ارتفاعات كنار اين محل، بر روي قطعه سنگ بزرگي نقوش حجاري ‌شده‌اي به نام حجاري‌هاي خان تختي وجود دارند كه نقش دو سوار شاهانه را با دو پياده نشان مي‌دهند. ادعاهائي كه اين دو سوار را اردشير اول، شاهپور اول و غيره دانسته اند همه حدس و گمان اند، زيرا كتيبه‌‌اي همراه اين نقشها نيست)؛ "داش قالا Daşqala" (در ٢٨ كيلومتري شرق عجب شير در ساحل شرقي درياچه اروميه در ٩٥ كيلومتري جنوب تبريز، نام دولتي-فارسي آن قلعه ضحاك است)؛ نام "باز قالاسي Baz Qalası" (نك. باز قالاسي-بذقالاسي، نام دولتي-فارسي آن قلعه جمهور است).

٣-استرابن تاريخ نگار براي كشور "آتروپاتنه" دو پايتخت ذكر كرده كه يكي آز آنها "فراده اسپه" بوده است. ماركوارت و راولينسون (ماركوارت، ١٠٨) فراده اسپه را با سوغورلوي كنوني (تخت سليمان) و شهر باستاني "شيز" كه در حوالي آتشكده آزرگشسب واقع شده و شهري مناسب براي اقامتگاه تابستاني بوده يكي دانسته‌اند. برخي با اين تثبيت مخالفت نموده و گفته اند كه "شيز نمي‌تواند سوغورلو (تخت‌سليمان) كنوني باشد، بلكه بايد محل آن را كه همان جَنْزه است، در نزديكيهاي مراغه جست. كزنا يا جنزه يا گنزك قسمتي از شيز و نام شهري بوده كه مقر تابستاني شاهان بوده است" (عباس زرياب خويي در مقاله آذربايجان).

نتيجه

نام قديمي و تركي محوطه و مجتمعي كه در زبان فارسي "تخت سليمان" ناميده مي شود، "سوغورلوSuğurlu " بوده و به معني محلي كه داراي سوغور (نوعي خرگوش) فراوان است و يا زميني كه قابليت جذب آب را دارد مي باشد. اين مجتمع در دره "ساروقSaruq "، احاطه شده با كوههاي "آلاداغAladağ " واقع شده است. چشمه جوشان آن "بوركوBürkü " و شهرك صنعتي وكاخ ايلخاني آن "آباقاAbaqa " نام دارد.

قانون تغییر اسامی خانوادگی منتهی به پسوندهای " اوف" و "اوا" به "سوی" و یا "لی" در آذربایجان شمالی به مورد اجرا گذاشته شد

قانون تغییر اسامی خانوادگی منتهی به پسوندهای " اوف" و "اوا" به "سوی" و یا "لی" در آذربایجان شمالی به مورد اجرا گذاشته شد


میللی حرکت پنجشنبه ۱۶ آبان ۱۳۸۷:
فرزاد صمدلی: براساس خبری که از باکو دریافت کرده ایم نهادهای دولتی آذربایجان شمالی اجرای مصوبه سال 1993 مجلس آذربایجان را در خصوص تغییر پسوندهای به یادگار مانده از دوران اشغال اتحاد جماهیر شوروی سابق را به مورد اجرا گذاشته است.

براساس این قانون قرار است تا اسامی خانوادگی منتهی به پسوندهای " اوف" و "اوا" به پسوندهای "سوی" و یا "لی" در آذربایجان شمالی تغییر یابد.

در حال حاضر اگرچه مبادرت به تغییر چنین اسامی ای مطابق قانون مذکور توسط شهروندان آذربایجانی ضروری است اما با توجه به اینکه جهت اصلاح اسامی خانوادگی، فرد متقاضی هزینه نسبتا سنگین را متحمل شده و گردش کار طولانی ای را جهت تعویض مدارک شخصی خود می بایست انجام دهد به نظر می رسد که این قانون در درازمدت نتیجه بخش خواهد گردید.

آستارا، ريشه شناسي و وجه تسميه آن

آستاراAstara

نامهاي تركي شهرها و اماكن جغرافيائي آزربايجان و ايران، ريشه شناسي و وجه تسميه آنها

مهران بهاري

جمعه، اول نوامبر- ٢٠٠٨
يئيگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي
Yeygün, Ulusoyuq ayı, Siçan ili

آستاراAstara

آستارا، از بنادر و مراکز تجارتي مهم و يکي از زيباترين شهرهاي آزربايجان جنوبي است. اين شهر در ساحل غربي درياي خزر، در شمالي‌ترين نقطه استان گيلان بر خط سرحدي ايران و جمهوري آزربايجان در جنوب لنکران و در مصب رودي به همين نام قرار دارد. رود آستارا که از کنار راه شوسه آستارا - اردبيل مي‌گذرد، اين شهر را بدو بخش ميکند، بخش شمالي آستاراي جمهوري آزربايجان و بخش جنوبي آستاراي آزربايجان جنوبي در ايران است. آستارا موقف کشتي هاي بازرگاني ميباشد، شيلات و نواحي آن بسيار مهم و ذيقيمت بوده و داراي معادن ذغال سنگ است. اين بندر كه در طول تاريخ همواره جزو ايالت آزربايجان بود، در راستاي تجزيه ارضي آزربايجان و سياستهاي يكسانسازي، از خرداد سال ۱۳۳۹شمسي از سوي دولت پهلوي، علي رغم مخالفت اهالي آن به استان گيلان ضميمه گرديد. جمهوري اسلامي ايران نيز در ادامه همان سياست مصرانه با خواست قاطبه اهالي مبني بر پيوستن دوباره اين منطقه آزربايجاني به استان اردبيل مخالفت مي نمايد.

وجه تسميه و ريشه شناسي

آستاراAstara نامي تركي مركب از صفت "آستAst " (پست، پائين)+ كلمه "آراAra " (جا، محل) بوده و به معني محلي كه در ناحيه پست قرار دارد، جاي كم ارتفاع است.

آستAst : اين كلمه در زبان تركي داراي دو معني است:

١-به معني ته، سطح پايين، كف چيزي، زير، پست. متناظر با "آلتAlt " و متضاد "اوستÜst (اوز+-ت)" است. (عده اي از تركي شناسان مانند فون گابئن، "آست"، "آلت"، "اوست"، "آرت-آرد"، ... را داراي ساختار مشابهي و ساخته شده با استفاده از پسوند باستاني و متروك "–" شمرده اند). كلمه "آست" همريشه با كلمات "آستينAstın "، "آسراAsra "، "آستينداكيAstındakı " (پائيني)، "آستيAstı " (زيرش)، "آستينداAstında " (در زير)، "آسراقيAsraqı " و "آستراAstra " كه در متون تركي باستاني و قديم بكار رفته اند مي باشد. كلمه "ايسراغي" در تركيب "ايسراغي گونIsrağı gün " به معني پريروز در تركي آزربايجاني معاصر، فرم ديگرگون شده كلمه "آسراقي" است. قيد "آسراAsra " ساخته شده با استفاده از پسوند مكان "–را" در تركي قديم به معني زير، تحت، پائين و فروتر، فروتن، متواضع، پست، مخفف كلمه "آستراAstra " است. نمونه از كاربرد كلمه "آسرا" در متون قديم تركي: "اوزه كؤك تنگري، آسرا ياغيز يئر قيلينتوقداÜzә Kök Tәñri, Asra Yağız Yer Qılıntuqda" (هنگامي كه در بالا بهشت آبي و در پائين زمين قهوه اي خلق شد). كلمه "آسرا" در تركي عثماني به شكل "اسره" به همراه "آستين" به جاي كسره عربي بكار رفته است. برخي، كلمه "آستار" به معني پارچه اي كه در رويه زيرين البسه بكار مي رود را نيز كلمه اي تركي و مرتبط با "آست" شمرده اند. (در اين صورت در "آستار" را مي بايست يا به عنوان مخفف كلمه "آستاريAstarı " كه به نوبه خود فرم تقليل يافته فرم "آستقاروAstqaru " است و يا محرف "آستالAstal " قبول نمود). كلمه "آست" در نام شهر آستارا، به اين معني يعني پست و كم ارتفاع است.

٢-در زبان تركي كلمه ديگري به شكل "آستAst " و به معني خيابان فرعي وجود دارد (ديوان لغات الترك).

آراAra : اين كلمه تركي داراي دو معني است:

١-ميان دو محل، بين مردم، ... در تركي باستان و قديم به عنوان اسم و حرف و به چهار صورت زير بكار رفته است: "قوش آرا"، "قوشلار آرا"، "قوشلار آراسيندا"، "قوشلارين آراسيندا"؛ "كيشي آرا"، "كيشيلر آرا"، كيشيلر آراسيندا"، "كيشيلرين آراسيندا"؛ "بيز آرا"، "بيزيم آرا"، "بيزلرين آراسيندا"، "بيزيم آراميزدا".

٢-معني دوم كلمه "آرا"، محل و جا است، مثلا در عبارت "بو آراداBu Arada " به معني در اينجا، در اين محل. كلمه "آرا" در نام شهر آستارا به اين معني دوم يعني محل و مكان است.

ريشه شناسيهاي نادرست دولتي و عاميانه:

در راستاي سياست تركي زدائي و تراشيدن هويتي فارسي و غيرتركي براي آزربايجان و شهرها و نامهاي جغرافيائيش، درباره نام تركي آستارا ادعاهاي زير مطرح شده است:

١-"اين نام برگرفته شده از ريشه استردن يا ستردن فارسي بمعناي گرفتن حق العبور يا باج است که با توجه به دور افتاده بودن منطقه در ساليان گذشته منطقي بنظر مي‌رسد". اين ريشه شناسي علاوه بر من در آوردي و بي پايه بودن، اساسا غير منطقي است چرا كه هيچ مردمي (در اين مورد تركان آزربايجان)، نام شهرهاي خود را به زباني بيگانه (در اين مورد فارسي) كه هرگز در آزربايجان بومي نبوده و متكلمي نيز نداشته انتخاب نمي كنند. وآنگاه اگر مردم با اين نامگذاري قصد اشاره به گرفته شدن حق العبور و يا باج را داشتند، منطقي تر آن مي بود كه شهر خود را با نامي مانند حق العبور، باج و يا استردنگاه (محل استردن حق العبور) بنامند و نه با كلمه اي كه اصلا در زبان فارسي وجود ندارد، سوما ستردن و يا استردن در زبان فارسي به معني گرفتن حق العبور يا باج نيست، صرفا به معني ستردن است. نيز اين وجه تسميه توضيح نمي دهد كه مصدر ستردن فارسي با چه طريق و بر اساس كدام مباني زبانشناسانه و سابقه اسم سازي از مصدر در زبان فارسي به كلمه آستارا كه كوچكترين شباهت و ربطي به آن ندارد و طبق قوانين واژه شناسي فارسي غيرقابل توضيح مي باشد تبديل شده است.

آشكار است كه تفسير فوق در صدد القا اين نظر به خواننده ناآشنا است كه لابد مردمان اين منطقه آزربايجان در گذشته فارس بوده اند و طبيعتا محل زندگيشان را هم به فارسي نامگذاري كرده اند. اما بعدها افراد مختلفي از تركان جاي آنها را گرفته و "ستردن" اوليه فارسي را تصحيف و به مرور زمان تبديل به "آستارا"ي تركي كرده اند. ولي اين با واقعيتها و تاريخ و گذشته اين منطقه سازگاري ندارد. در بهترين حالت، با خواندن اين وجه تسميه، خواننده ناچار به اين نتيجه مي رسد كه ملت ترك كه سابقه سكونتش در اين مناطق به قبل از ميلاد مي رسد و به گواهي تاريخ صاحب فرهنگ و تمدني غني و با سابقه است، از نامگذاري شهرها و روستاهاي خود عاجز بوده و يا زبان تركي قابليت كاربرد بدين منظور را نداشته و اين مهم را اقوام ديگر از جمله فارسها، آنهم به زبان فارسي برايشان انجام مي داده اند. تازه پس از آن، اين مردم عاجز و الكن ترك، قدرت نگهداري اين نامها را هم نداشته و آنها را تحريف و تصحيف مي كردند.
٢-"آستارا در آغاز آهسته‌رو بوده، زيرا کاروانان و مسافران زماني‌که به اين منطقه مردابي ساحلي مي‌رسيدند ناچار به حرکت آهسته‌تر مي‌شدند. همان نام اوسته رو يا هوسته رو تالشي به مرور تبديل به آستارا شده‌ است". اين نام و ريشه شناسي علاوه بر من در آوردي و بي پايه بودن از جمله اينكه به چه دليل تركان مي بايست براي ناميدن شهرهاي خود از زبان و كلمات تالشي استفاده نمايند، داراي اشكالات فونئتيك نيز مي باشد، چرا كه توضيح نمي دهد به چه سبب "او"ي نخست و آخر نام فرضي اوليه هوسته رو، به "آ" تبديل شده اند.

نتيجه

نام شهر و بندر آستاراي آزربايجان، كلمه اي تركي مركب از صفت "آست" به معني پست به علاوه كلمه "آرا" به معني مكان است. "آست آرا" و يا "آستارا" تركيبي كاملا تركي بوده و بدون هيچ تفسير و تغييري، به معني "محل پست" است. آستارا به سبب آنكه در جلگه اي پست قرار دارد به اين نام خوانده شده است.

نامهاي تركي اماكن جغرافيائي در استان قم و ...

Friday, December 02, 2005


تورک‌های ايران مرکزی بر اساس يک اثر کم شناخته

بخش نخست

سید حيدر بيات

heydarbayat@yahoo.com

کتاب تاريخ قم

اين کتاب در سال 378 حدود نيم قرن قبل از حضور سلجوقيان در ایران توسط حسن بن محمد بن حسن قمی به زبان عربی نگاشته شده است. اصل عربی این کتاب به دست ما نرسیده است اما ترجمه‌ای از این کتاب در سال‌های 805 – 806 هجری قمری به دست حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی انجام گرفته است که باز تنها یک جلد (جلد اول) آن به دست ما رسیده است.

جلد دوم این کتاب از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است و آن‌گونه که از مقدمه مؤلف به دست می‌آید باب دهم آن به شرح و بسط و نگارش تاریخ و نسب قبایل بومی قم پراخته بوده است که بی‌گمان در بحث مورد نظر ما یعنی پیشینه تاریخی ترکان ایران مرکزی بسیار راهگشا بود مولف در باره این باب می‌نویسد:«باب دهم در ذکر وقت ظهور اسلام به قم و ذکر فضایل مرویه در شان عجم و ذکر عجم که به قم بوده‌اند در ایام القدیم و ایام الحدیث از آن کسانی که از قم بوده‌اند و از آنهایی که به قم آمده‌اند...» (تاریخ قم ص 17)

البته در جلد نخست کتاب نیز اطلاعات بسیار مفیدی ارائه می‌دهد که به احتمال این اطلاعات در تاریخ نویسی معاصر ترکان ایران مد نظر نبوده است.

در مورد نام قم

بحث در مورد نام قم از این جهت اهمیت دارد که عده‌ای از صاحب نظران از جمله محمود کاشغری آن را یک نام ترکی می‌دانند.«و قم کلمة ترکیة بمعنی الرمل»

علاوه برآن نام شهرهایی که گرداگرد قم را احاطه کرده‌اند با تاریخ و زبان ترکی پیوندی غیرقابل انکار دارند. مانند ساوه، کاشان، اراک، قزوین، ساوجبلاغ و ....

ساوه: آن گونه که از متون تاریخی پیداست نام پادشاه گؤی‌تورک‌ها بوده است. در مقدمه شاهنامه بایسنقری (ابومنصوری) میخوانیم:« ... و در هنگام که ساوه شاه ترک بر در هری آمذ پیش او شذ بجنگ و ساوه شاه را با نیزه بیفکند»(سبک شناسی بهار، ج 2، ص 7)

در شاهنامه نیز جنگ ساوه شاه با بهرام چوبین به تفصیل آمده است و تصریح شده است که ساوه شاه، شاه ترکان بوده است. (شاهنامه، صص 460-464 )

در جایی از شاهنامه میخوانیم:
نخستین سر ساوه بر نیزه کرد
درفشی که او داشتی در نبرد
سران و بزرگان توران زمین
چنان هم سران و سواران چین(شاهنامه، ص 464)

کاشان: نام کاشان در متون عربی قاشان و در تاریخ قم قاسان ذکر شده است و قرابت بسیاری با نام‌های اورال آلتایی دارد و به احتمال، صورت و واريانت ديگری از غازان باشد که دومی نام ايلخان معروف است که خواجه رشيدالدین فضل‌الله وزير وی بخشی از کتاب معروف خود جامع التواريخ را تحت عنوان تاریخ مبارک غازانی به شرح حال وی اختصاص داده است.

علاوه بر اين‌ها قزوين (که سخن کاشغری را در مورد آن ذکر خواهيم کرد)، اراک، کرج، ساوجبلاغ و شادقلی نام‌هايی هستند که دلايل متقنی در ترکی بودن آنها می‌توان ارائه کرد.

قم: مولف کتاب تاريخ قم که گويا مثل بسياری از فضلای عربی‌دان آن دوره از سواد ترکی بی‌بهره است به اين معنا اشاره نمی‌کند. اما به مطالبی اشاره می‌کند که کاملا مؤيد نظر کاشغری است:«روايت کرده است احمد بن ابی‌عبدالله برقی در کتاب بنيان که شهر قم را از برای آن قم نام کردند که در ابتدای حال مستنقع مياه بوده است. يعنی: جای جمع شدن آبها؛ آب تيمره و انار» (تاريخ قم ص 21)این عبارت معلوم می‌كند که قم قبل از مسکونی شدن محل جمع شدن آب‌ها بوده است که آب‌های تیمره و انار در آن جمع می‌شدند. تیمره و انار آن‌گونه که از جاهای دیگر کتاب روشن می‌گردد قبل از قم مسکونی بوده‌اند. حال به بررسی موقعیت این دو مکان قدیمی‌تر از قم می‌پرازیم:

مولف تاریخ قم در مورد وجه تسمیه انار مینویسد:«رستاق انار، آن را نام نهانده‌اند به انار بن سیاران بن سهره بن افراسیاب ترکی» (تاریخ قم ص69)

و در مورد تیمره مینویسد:«دلیجان، به دلیجان بن تیمر نام نهاده‌اند ... و گویند که نمیور سه برادر بنا کرده‌اند: درونه و یزدانفست و ستیستاد، و خفرهاد] را[ خواهر ایشان خفریده بنا کرده‌اند و بنام خود نام نهاده و گویند که خفرهاد بن سهره برادر سیاران بنا کرده است» (تاریخ قم ص 74)همانگونه که از عبارت مربوط به انار معلوم می‌گردد سیاران فرزند سهره نوه افراسیاب ترکی است و تیمره باید همان تیمور باشد که در عربی (به جهت عربی بودن اصل کتاب) " ها" به خود گرفته است. تلفظ این کلمه نیز آن‌گونه که از متون دیگر معلوم می‌گردد کاملا ترکی است و یاقوت حموی در کتاب خود، معجم البلدان آن را به صورت taymur ثبت كرده است:

«التیمرة: بضم المیم قال الهیثم بن عدی کان مسافة اصبهان ثمانیة فرسخا ... و هی ستة عشر رستاقا فی کل رستاق ثلثمائه و ستون قریة قدیمة سوی المحدثه، و ذکر فیها التیمرة الکبری و التیمرة الصغری» (به نقل از یادداشت‌های سید جلال‌الدین تهراني، مصحح کتاب تاریخ قم در پاورقی)

ترجمه: هیثم بن عدی گفته است که مساحت اصفهان 80 فرسخ است و آن 16 رستاق (منطقه) است. در هر رستاق 360 روستای قدیم افزون بر روستاهای جدید وجود دارد و در آنجا از تیمره بزرگ و کوچک نام برده است» ثبت تيمر بدین شکل توسط مولف معجم البلدان و نیز ثبت نام دلیجان بن تیمر در تاریخ قم بسیار راهگشاست و در این که تیمر همان تیمور (دمیر، تامیر و تامور در تفسير ابوالفتوح نوشته شده در قرن 6 هجري) و یک اسم ترکی است ترديدي به جا نمي ماند.

گوشزد كردن يك نكته در اينجا خالي از فايده نيست: دليجان اكنون نام يك شهرستان تورك نشين در جنوب قم است كه در تقسيمات كشوري جز استان مركزي محسوب ميشود اما چسبيده به استان قم قرار دارد. اين شهر در كنار آشتيان شهرستان خلج نشين ديگر استان مركزي است و مردم آن هنوز به زبان توركي حرف ميزنند.

باری همانگونه که دیدیم آبهای تیمره و انار که توسط ترکان بنا و نامگذاری شده‌اند به قم سرازیر می‌شود و طبیعی است که ساکنان این دو منطقه نامی برای قم انتخاب کنند.

علاوه برآن خود تاریخ قم به نکته بسیار ظریفی اشاره می‌کند که نقل آن در اینجا ضروری به نظر می‌رسد. وی در ذکر دفن حضرت معصومه سلام الله علیها که مشهور است اهل قم بر سر این که چه کسی بر جنازه آن حضرت نماز بخواند گفتگو می‌کردند مینویسد: « میان این گفتگوی از جانب رمله دو سوار برآمدند دهن بر بسته» (تاریخ قم ص 214)از فحوای این عبارت به خوبی پیداست که حتی در سه قرن اول هجری هم بخشی از قم را رمله (ماسه‌زار = قوم‌لوق) می‌نامیده‌اند.امروزه نيز تقريبا 40 درصد استان قم را بيابانهاي ريگ‌زار تشكيل مي دهد

در كتاب درسي جغرافياي قم مي خوانيم:اين بيابانها قم را از چهار سو شمال، شمال شرقي، شرق و جنوب شرقي محاصره كرده اند برخي از روستاها و آباديهاي استان به علت حركت ماسه هاي روان از بين رفته اند به همين دليل در نواحي بياباني استان روستاهاي زيادي را مي بينيم كه به صورت متروكه يا مخروبه به حال خود رها شده اند. (جغرافياي استان قم، ص 27)

و بر همین اساس است که محمود کاشغری بعد از اشاره به بنا شدن قزوین توسط قاز خاتون، دختر افراسیات می‌نویسد: «... بسياري از ترکان، قزوين را مرز سرزمين ترکان مي¬دانند. شهر قوم qum (= قم) نيز در اين مرز قرار دارد. چرا که لفظ قُم، در ترکي به معناي ماسه است و دختر افراسياب در آنجا به شکار مي¬رفت.»

در مورد معانی دیگری که برای قم ذکر شده است از جمله حدیث منسوب به حضرت رسول (ص)، باید گفت که این حدیث هیچ گاه مورد عنایت تاریخ‌نگاران نبوده و ساخته و پرداخته مزارخوانان است.

دو معنای مذکور در تاریخ قم مبنی بر اینکه «اعراب محل جمع شدن آب را قم گویند» (تاریخ قم ص21) صحیح به نظر نمی‌رسد چرا که بنا به شواهد و قرائن تاریخی، قبل از ورود اعراب به ایران این نام بر این شهر اطلاق می‌شده است. معنای دیگری که متقن‌تر از معنای قبلی به نظر می‌رسد: «رعات و شبانان... بر گرد آن خان‌ها (خانه‌ها) بنا ساختند و آن خان‌های ایشان را بفارسی کومه نام نهادند پس به سبب مرور ایام و زمان در این اسم تخفیفی واقع شد و گفتند کم و پس آن را معرب گردانیدند گفتند قم»

علاوه بر راه درازی که از کومه تا قم (چناچه در عبارت مذکور است) وجود دارد اين استدلال ضعف دیگری نیز دارد. در آن صورت نام شهرهای بسیاری باید خانه، بیت، کومه، سرای و ... نامیده میشد که عملا با چنین نام‌هایی مواجه نیستیم. اما نام نهادن منطقه با توجه منابع کانی و .... در جاهای دیگر ایران مرکزی به چشم می‌خورد، از جمله لغتنامه نویسان تورک یکی از معانی کرج را آهک يا گچ ذکر کرده‌اند. البته متاسفانه معناتراشيهايي از اين دست در كتب مولفاني كه از سواد توركي بي‌بهره‌اند بسيار به چشم مي‌خورد و گاه حالت طنز و مضحكه به خود ميگيرد براي مثال قل‌درويش ناميست كه بر يك شهر قديمي در يك فرسنگي شهر قم اطلاق ميشده كه در زمان حمله مغول از بين رفته است و اكنون نيز در كنار تپه‌هاي شهر قم تپه قل‌درويش موجود است گنجينه آثار قم درمورد اين نام چنين مي‌نويسد:«چون اين خرابه در السنه و افواه به عنوان قل‌درويش معروف است نگارنده آن را به نام قم‌درويش تصحيح كرد. اما مانعي هم ندارد كه قل را معرب كل بدانيم و كل را هم مخفف كلبه بدانيم.»(گنجينه اثار قم، ص 694)

قل در توركي به معناي بنده و عبد است و معناي قل‌درويش يعني درويش‌ عبد و بنده‌ در خدمت خدا. اين نام در ميان صوفيان و عارفان چنان جايگاهي داشته است كه خواجه احمد يسوي (562ق) بنيانگذار سلسله معروف يسويه در ديوان حكمت، تخلص خود را قول انتخاب كرده است و در اشعار خود خويشتن را قول خواجه احمد مي‌نامد. پيداست نويسنده توركي نداني چون آقاي فيض كه مثل بسياري ديگر از نويسندگان اين مرز و بوم توركي‌خواني و توركي‌داني را عار ميدانند در دام چنين مضحكه‌هايي گرفتار آيند.

ناگفته پيداست كه در بحثهایی از این دست همیشه جای مناقشه وجود دارد و نگارنده امیدوار است اهل فن به بررسی بیشتر موضوع عنایت داشته باشند.

علاوه بر نام‌های قم، ساوه، کرج، کاشان و ... که پیوند آن‌ها با تاریخ و زبان ترکی غير قابل انكار است نام‌هاي ديگري نیز در این کتاب به چشم می‌خورد که بسیار تامل برانگیز هستند و ضرورت دوباره‌نویسی تاریخ این منطقه را نشان می‌دهند. یکی از این نام‌ها شادقلی است.

شادقلی: در افواه مردم به صورت شاغالی تلفظ می‌شود و درنوشته‌های رسمی نهادهای دولتی و نقشه‌های جغرافیایی به صورت شادقلی یا شادقولی نگاشته می‌شود. جاي این روستا یا قصبه که نام آن در تاریخ قم به کرات ذکر شده است براي نگارنده معلوم نشد اما اكنون سه منطقه با اين نام در شهر قم وجود دارد. يكي نام محله‌اي قديمي در بين چهار مردان و آذر كه در خيابان كشي‌هاي اخير بين حرم حضرت‌معصومه تا مسجد‌جمكران كه از طرف شهرداري قم طرح حرم تا حرم نام گرفته بود از بين رفت و ديگري نام مسجدي در همين منطقه و ديگر نام مكاني در جنوب غربی قم و چسبیده به شهر است که اکنون معلوم نیست بر اساس چه معیاری به رجائی‌شهر تغییر نام داده است. مردم آن به زبان ترکی خلجي صحبت می‌کنند. اما مطمئنا اين شادقلي همان شادقلي مذكور در تاريخ قم نيست چرا كه عده اي از خلج‌ها در زمان قاجاريه از روستاهاي اطراف قم به صورت يك‌جا به اين مكان كوچ كرده‌اند.

شادقلی یک کلمه ترکیبی از سه جزء شاد + قول + ی است که برای روشن شدن بحث در مورد تک تک اجزای آن سخن خواهیم گفت.

الف: شاد

فاروق سومر در کتاب معروف خود «اوغوزها» می‌نویسد:«اقوام اخیر تولیش‌ها و تاردوش‌ها دقیقا وابسته به خاقان‌نشین بوده و توسط شاهزادگان و یا صاحب منصبان وابسته به خاندان سلطنتی با عناوین یابغو yabgu و شاد şad اداره می‌شدند. (فاروق سومر، اوغوزها، ص 8)

دکتر حسین محمد‌زاده صدیق در واژه‌نامه کتاب یادمان‌های ترکی باستان کلمه شاد و شاه را یکی دانسته و می‌نویسد: « شاد şad \şadit\adpit لقبي و درجه‌ای است. کلمه پادشاه، پادشای، بعدا از این لقب گرفته شده است.»

دکتر جواد هیئت می‌نویسد:«آسیا هون امپراطورلوغوندا بیر تانهو و ایکی ایلیک (شاه) و ييرمی دؤرد باش‌بوغ‌ (سرکرده) وارایدی. ايليک‌لر یابغو و شادلار تانهو عائله‌سیندن سئچیلیردیلر ( تورک‌لرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش، وارلیق ضمیمه‌سي، ص 58).

ترجمه: «در امپراطوری هون (قبیله‌ای از ترکان) آسیا یک تانهو و دو شاه و یک سرکرده وجود داشت . دو شاه و یابغوها و شادها از خانواده‌ی تانهو انتخاب می‌شدند». از عبارت‌های بالا معلوم می‌گردد که شاد عنوانی ‌بوده است که شاهزادگان تورک بدان لقب می‌گرفته‌اند. این نام بسیار قدیمی و مربوط به دوره‌ هونها یعنی قرن‌ها قبل از اسلام مربوط می‌شود قابل توجه اینکه محمود کاشغری که اکثر عناوین و القاب لشکری و کشوری را در دیوان لغات الترک ذکر کرده سخنی از لقب و عنوان شاد به میان نمی‌آورد و معلوم می‌گردد که این کلمه به قرن‌ها قبل از آن برمی‌گردد و در زمان كاشغري استعمال نميشده است.

ب: قول

اين کلمه هنوز هم در میان تور‌ک‌های استانبول، آناتولی، آذربایجان، و ایران کاربرد دارد چند مثل و اصطلاح در این مورد:

آغاسی گوجلو اولانین قولو آزاد اولار.
قوللوغوزدا اولاق
شاها شاه‌قولو دئمیر.

در متون قدیم از جمله در دیوان لغات چندین بار این واژه ثبت شده است: قول تنگریکا تبدی: بنده، خدا را عبادت کرد و نيز چنان كه قبلا نيز گفته شد خواجه احمد يسوي تخلص خود را قول خواجه احمد يعني خواجه احمد بنده انتخاب كرده است.

ج: ي

جزء سوم کلمه نیز یاء اضافه است. مضاف و مضاف الیه در ترکی برعکس فارسی و عربی است بدین طریق که مضاف بعد از مضاف الیه می‌آید و یک «یاء» به مضاف اضافه می‌شود مثل همدان شهری. (شهر همدان) قیز قلعه‌سی (قلعه دختر) نام قلعه‌ای در قم.

پس شاد‌قلی یعنی غلام شاه‌زاده همانگونه که قبلا نیز اشاره شد این ترکیب از پس هزاره‌ها هنوز هم در میان ترکان رواج دارد. مثل شاد‌قلی، در قرن چهارم، امام قلی خان در عصر صفوی، رضاقلی‌خان‌ هدایت (مؤلف مجمع الفصحاء) در عهد قاجاریه و حضرت‌قلی و علی‌قلی و ... در قرن حاضر. به‌راستی اینکه این کلمه حدود نیم‌قرن قبل از ورود اولین دسته ترکان سلجوقی به ایران نام یکی از مناطق قم بوده است و تاریخ‌نویسان سده‌ی اخیر قم نیز خلج‌ها را بدان منسوب داشته‌اند و از ترکیب اخلاج شاد‌قلی بهره جسته‌اند و این مسأله که هنوز هم ساکنان این منطقه را ترک‌های بومی تشکیل می‌دهند نشانه‌ی چیست؟ غیر از این کلمه‌ی بسیار کلیدی کلمات دیگر ترکی به‌عنوان مکان در این کتاب ذکر می‌گردد. مانند: ترک‌آباد، خان‌شاه، قول‌آباد و ... . در پایان مقاله فهرستی از این اسامی ارائه خواهد شد.

خلج ها، انار و شادقلي

در مورد انار كه قبلا اشاره شد نكات در خور توجه ديگري نيز در تاريخ يافت ميشود گنجينه تاريخ قم مينويسد: «در بستر شمالي رود انار قريه ديگري است كه به نام خلج‌آباد ناميده مي شود. نام خلج‌آباد در قرن پنجم يافت شده است. در سال 420 سلطان محمود سبكتكين اين ايل كه جوانانش رشيد و سلحشور بودند از هندوستان به ايران كوچانيد و در حومه بلاد مركزي عراق متمركز گردانيد.»

مسلم اين است كه كوچ خلج‌هاي تورك به منطقه انار كه محل مسكوني توركان عصر باستان بوده تصادفي نيست و به احتمال خلج‌ها با تيره‌هاي ديگر توركان ساكن اين منطقه در هم آميخته و نسل جديدي از توركان و گويشي مخصوص از توركي را پديد مي آورند. در مورد مختصات توركي خلجي در گذشته چيزي در دست نيست جز يك مورد كه محمود كاشغري در باب تبديل «ق» به «ك» اشاره ميكند كه قابل تطبيق با زبان امروز شاهسونهاي قم و توركي آذربايجاني نيز هست. از اين روي تطبيق متون خلجي افغانستان و هندوستان اگر متني موجود باشد با توركي خلجي امروز متداول ميان خلج‌هاي قم تنها راه حل اين معماست كه آيا توركان خلج ايران به همان گويش قديمي خود حرف مي‌زنند يا در بين تورك‌هاي قم باستان تغيير گويش داده‌اند. نكته بسيار مهم ديگري نيز وجود دارد كه اصرار نگارنده را بر اين موضوع يعني تاثير پذيري خلج‌ها از توركان بومي قم بيشتر مي‌كند. و آن مسئله شادقلي‌خان است. شك نيست كه كلمه شادقلي مدتها پيش از سلجوقيان و حتي اسلام نام منطقه‌اي در قم بوده است اما بعدها اين نام به صورت اسم افراد نيز ديده ميشود و شخصيت‌هايي با عنوان شادقلي در ميان خلج‌ها ديده ميشوند. از جمله شادقلي‌خان حاكم قم در عهد صفويه يا قاجاريه كه مدرسه مشهور خان را در كنار مدرسه فيضيه قم بنا كرده است (گنجينه آثار قم، ص 639) باور اين نكته كه اين نام قبل از ورود خلج‌ها به قم در بين آنان رواج داشته سخت به نظر مي‌رسد و نيز طرح اين تئوري كه خلج‌ها نام شادقلي‌خان را از روي منطقه اخذ كرده و فرزندان خود را بدان نام‌گذاري كرده‌اند منطقي و قابل پذيرش به نظر نمي‌رسد و در اين ميان تنها يك نكته پيش روي ما باقي مي‌ماند و آن اين ‌كه در ميان قبايل توركي كه قبل از حضور خلج‌ها در قم حضور داشته‌اند شادقلي يك نام مرسوم بوده باشد و خلج‌ها نيز در آميزش با آنان اين نام را به عنوان يكي از نامهاي دلخواه خود انتخاب مي كنند.

ادامه دارد.....

منابع:

1. اوغوزها (تورکمن‌ها) پروفسور فاروق سومر، ترجمه آنادردی عنصری، انتشارات حاج طلايي، گنبد كاووس 1380.
2. تاریخ قدیم قم، نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، تصحيح و تعلیقه استاد سید جلال الدین تهرانی.
3. تورک‌لرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش، دکتر جواد هیئت ضمیمه وارلیق.
4. ديوان حكمت، خواجه احمد يسوي، انتشارات بين المللي الهدي، 1379تهران.
5. ديوان لغات الترک،ترجمه توركي استانبولي، بسيم آتالاي، تورك ديل دیل قورومو.
6. _____، ترجمه فارسی دکتر صدیق، نشر اختر، 1383 تبريز .
7. _____، متن عربی، تصحيح کليسلی معلم رفعت.
8. سبك شناسي، محمد تقي بهار، چاپ هفتم، انتشارات اميركبير، 1373تهران.
9. شاهنامه فردوسي، سازمان چاپ و انتشارات جاويدان، چاپ هفتم، تهران 1370.
10. جغرافياي استان قم، دفتر برنامه ريزي و تاليف كتابهاي درسي، دكتر ابوالقاسم ملكي و ديگران، شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381 تهران.
11. فرهنگ سنگلاخ، میر‌‌زا مهدی‌خان استرآبادی، تصحيح روشن خیاوی، نشر مركز، 1374تهران.
12. گنجینه آثار قم، مجموعه آثار فیض، چاپ اول، چاپخانه مهر استوار، 1350قم.
13. يادمانهای ترکی باستان، دکتر حسین محمد زاده صدیق، ناشر مولف.

اطلاعات آبادي هاي ميانه

اطلاعات آبادي هاي ميانه

1. اؤرتولو (اكرم آباد) : (20 ج.غ ، 1375) طبيعت: تپه اي ، دره هاي ائشكك بولاغي(ج.شر) و حاجي قولو(ج). اؤرتولو در تركي يعني پوشيده شده و پرده دار. اؤرتو = پرده.
2. اؤرونجك : (52 ش.غ ، 1565) طبيعت: دره اي ، رود تركمنچاي(شر) ، دره قندرقه (ش.غ). اؤرونجك يا هؤرونجك يعني بافته شده و منسجم شده. اؤرمك صورت قديمي هؤرمك است ، چنانچه اوركمك و آچا ، هوركمك و هاچا شده است.
3. اؤللوجه : (60 ج.شر ، 1740) طبيعت: دره اي ، سوتو داغي(ج.شر). آنرا اولياجه مي نويسند. اكنون خالي است. امامزاده "امامزاده" اي نيز در آن بنا شده بود كه نسبش معلوم نيست. شايد نام اصلي آن ائولوجه يعني كم خانوار باشد.
4. اؤنلوك : (13 ش.غ ، 1325) طبيعت: تپه اي ، تير چايي(ش.شر). اؤنلوك يعني سپر يا پيشاني بندي كه طلايه داران و پيش قراولان جنگها بر سر خود مي بستند.
5. ائيوره : (29 ش.غ ، 1820) طبيعت: تپه اي ، تيرچايي(شر) ، مليك دره سي(ش.غ) ، آل دره سي(ش.غ). ائيوره شايد در اصل ائويره به معني برگشته شده و تغيير يافته است و شايد آبادي زماني مكانش تغيير يافته است.
6. ابابين : (70 ج.شر ،1640) طبيعت:دره اي،كجل¬داغي(ش.شر)،تپه هاي آجيش-گؤزو(ج.شر)و گونئي(ش)،بادامليق¬دره¬سي(ش.شر).
7. ابك : (24 ج.غ،1380) طبيعت: دره اي ، قارلانقوچاي(2/ج). ابك كه بصورت ابه نيز گفته مي شود ، در تركي معناي «چوخور» مي دهد ولي «ابه¬چي» ماما را گويند.
8. آت دره¬سي : (46 ش.غ ، 1540) طبيعت: دره اي ، شهر چايي "شهر چايي" (2/ج) ، آت دره سي(شر). آت دره¬سي در تركي يعني دره اسب.
9. آچاچي : (7 ج.شر ، 1050) طبيعت: تپه اي ، قيزيل اوزن چايي(شر) ، قارلانقو "قارلانقو" (2/ش)، كوههاي قيز قالاسي(5/ج) ، قافلانتي "قافلانتي" (4/ج) ، قيزيل سحران(3/ج.شر). آچاچي در اصل آچاچاي است و «آچا» در تركي شكلY را گويند و اين صفت بخاطر قرارگيري آچاچي بين دو رودخانه اطلاق شده است.
10. احمدآباد خانليق : (52 ج.شر،1760) طبيعت: دره اي.
11. احمدآباد گروس : (47 ج.شر ، 1628) طبيعت: دره اي ، دره كهريز قويجاق(1/غ).
12. آراز : (45 ج.شر ، 1108) طبيعت: دشتي ، رود قيزيل اوزن(شر)،رود آجي¬چاي(ش) ، تپه اوجاق¬وئردي(ج.غ). آراز در اصل ار(جوانمرد و پهلوان) + آز(نام قومي) است و به معناي جوانمرد قوم آز معنا مي دهد.
13. آربات : (5 شر ، 1060) طبيعت: دشتي ، رودهاي قيزيل اوزن (2/ج.شر) و قارلانقو "قارلانقو" (ج). آربا در تركي برابر و مساوي را گويند.
14. آرموداغ : (62ش.شر ، 1700) طبيعت: دره اي ، گرمه "گرمه" ¬چايي "گرمه چايي" (1/غ) ، كوه بوزقوش "بوزقوش" (4/ ش) ، تپه كهلين(شر). شايد نام اصلي آبادي آرمود + داغ است كه بخاطر تلاقي حرف دال يكي از آنها حذف شده و معناي كوه داراي گلابي را مي دهد و چنين هم هست.
15. آستاناجئيين : (77 ج.شر ،1810) طبيعت: دره اي ، قوربان¬داغي(غ)، تپه تيرجان(ش.غ). امامزاده "امامزاده" هاي علي و محمد در آنجاست.
16. اسلام¬آباد : (2 ج.شر ،1060) طبيعت: دشتي ، قارلانقوچاي(ش) ، شهرچايي "شهرچايي" (ش ـ ش.غ) ، آيدوغموش چايي(ش ـ ج). نام اصلي آبادي ، راه آهن "راه آهن" است.
17. آسلان قالاسي "قلعه" : (69 ج.شر ،1780) طبيعت: دره اي ، كوههاي گونئي(ش) و قاريشقا(ش.غ) ، تپه قالا قاباغي(ج). آسلان در تركي شير است.
18. آغ توره : (49 ج.غ ،1700) طبيعت: پايكوهي ، قارلانقوچاي(2/ش) ، آغ توره داغي(1/ش) ، كمره داغي (ج) ، دره تاتستان (شر). آغ و قارا در تركي تنها به معناي سفيدي و سياهي نيست بلكه معناي پهناوري(آغ) و بزرگي و قدرتمندي(قارا) نيز مي دهد. آباديهاي زيادي در ميانه بصورت نظيره با اين دو عنوان آمده اند. مانند: آغ بولاغ و قارا بولاق و يا آغ توره و قارا توره. از طرفي «تَوَره» يا «تَوَرك» در تركي به پارچه بستن دور انگشت و يا گرد كردن چيزي مي گويند. احتمالاً در اينجا شكل گرد آبادي مورد نظر است.
19. آغ دره : (38 ج.غ ،1600) طبيعت: تپه اي ، كوه آغ دره(2/شرـ ش) ، آغ تپه(ش.غ). در اينجا آغ معناي وسيع و گسترده دارد.
20. آغجا قيشلاق : (23ج.شر ،1090) طبيعت: تپه اي ، قيزيل اوزن (شر) ، كان سنگ ساختماني (4/ش.غ).
21. آغجا مئشه : (49 ج.غ ،1800 ) طبيعت: تپه اي ، سيد داغي(شر) ، علي اصغر داغي(1/ج.شر). آغجا در تركي به سكة نقره اي و هرچيز سفيد مي گويند و مئشه معناي جنگل دارد. لذا آغجا مئشه يعني جنگل داراي نقره.
22. آغچا دربند : (21 ش.غ ، 1520 ) طبيعت: دره اي ، درة آغچا دربند(ش). آغچا در اينجا به معناي سفيد نيست بلكه معناي شكل ناوداني مي دهد. همانطور كه در تركي «آغ» به قسمت پاچه شلوار گويند. دربند نيز جاي بن بست را گويند. اين روستا هم چنين حالتي از نظر جغرافيائي دارد.
23. آغكند : (60 ج.شر ،1690) طبيعت: قاينال كهريزي(ش) ، كوههاي بلند طاهري و توره(ج) ، اينچه دره(ج) ، تپه هاي كؤهمه پوشته (ش.شر) ، داشلي(شر) ، چالي بولاق(ج.غ) ، تاپ(ش.غ). آغكند يعني آبادي وسيع نه آبادي سفيد. اين آبادي مركز بخش كاغذكنان "کاغذکنان" است و اکنون شهر است. نام كهن آن آغجاكند بوده است. آغجا يعني سكه نقره اي.
24. آغوئرن : (20 غ ،1560) طبيعت: دره اي ، قاراسو دره¬سي(شر). آغوئرن در اصل آغي وئرن است كه «آغي» در تركي پارچه حرير و ابريشمي را گويند. پس آغوئرن يعني کسي که حرير (به عنوان هديه و ...) داده است.
25. آغيل : (43 ج.غ ، 1489) طبيعت: تپه اي ، آيدوغموش(ج) ، شوربولاق داغي(ش) ، كوه قاوول داشا(ش.شر)، سيد دره¬سي(ش).
26. افشار : (29 ج.شر ،1220) طبيعت: تپه اي ، رود فصلي افشار "افشار" (ج) ، چوبان قاياسي و قيز قاياسي(ش.غ). افشار يا اووشار واژه اي تركي به معناي مرد جنگجو است. اين آبادي داراي اصطلاحات و مثلها و حتي گويش منحصر بفردي است و از اقوام اصيل منطقه محسوب مي شوند.
27. افضل : (44ش.شر ،1810) طبيعت: بر كوهي ، رود بناروان(غ) ، بولاق دره سي(شر).
28. اكبرآباد : (87 ش.شر ، 2237) طبيعت: دره اي ، چال داغ(ش/ج) ، آيلي¬داغ(ج.غ) ، دره هاي قارا بولاق "قارا بولاق" (ش.شر) و شيخ نوروز (ج.غ). اين آبادي در بلندترين نقطه منطقه قرار دارد و بعنوان بام ميانه مي تواند نام بگيرد.
29. آلا داد : (50 ج.غ ،1730) طبيعت: دره اي ، حسن دره¬چايي (غ) ، كمرداغي (ش) ، دربند داغي (ش) ، كامال دره¬سي(ج.غ). نام آبادي آلا داد يا آلا تات است ولي الله داد هم مي نويسند.
30. آلاتيمور : (48 ش.غ ،1730) طبيعت: دره اي ، دره¬هاي دربند(2/شر) و خارابا (3/ش.شر). واژه كهن تركي«تيمور» بصورتهاي مختلف تمور ، تمير و در شكل جديد بصورت دمير(آهن) آمده است و آلاتيمور يعني آهن خاكستري. اين عنوان بخاطر تپه هاي آهني اطراف آبادي است.
31. آلينجاليق : (19 ش ، 1448) طبيعت: تپه اي ، کله¬مزچايي(ج.غ) ، تپه ميرزاعلي خان(ش.غ) ، قالا تپه(ج). آلينجاليق در تركي به پيشاني بندي گويند كه غالباً طلايه داران و پيش قراولان جنگها بر سر مي بستند.
32. اميرآباد : (31ش.شر ، 1220) طبيعت: پايكوهي، گرمه "گرمه" چاي(غ) ، علي داغي(ش.شر) ، دره خوبستان و قاراجا(ش.شر).
33. اميرآباد : (9 ج.غ ، 1098) طبيعت: تپه اي ، رود آيدوغموش(ج).
34. آنداري(آش) : (60 ج.شر ،1500) طبيعت: دره اي ، كوههاي هردول(ش.شر) ، اوخلو(ج) ، ارگنه(ج.غ) ، تپه ميلاندار(ش.شر). آنداي در تركي هم قسم و هم پيمان و يار وفادار را گويند. شايد نام آبادي در اصل آنداي اري(آندايري و آنداري) باشد به معناي جوانمرد هم پيمان. شايد هم در اصل آنديري به معناي يادگاري باشد.
35. آنداري(يو) : (61 ج.شر ،1770) طبيعت: دره اي ، كوه ارگنه(ج).
36. اوستور : (26ش.شر ،1000) طبيعت: دره اي ، رودهاي قيزيل اوزن(ج) و باغ دره سي(ج) ، كوههاي ان¬وئرن (3/غ) و دميرچي (1/شرـ ش) ، گردنة الند(2/ش) ، آق دره(2/ش.غ). اوستور در اصل اوست + اور است كه اوست به معناي فوق و بالا است و اور در تركي به معناي فرهنگ است و اوستور به معني فرهنگ متمدن درمي آيد ولي بخاطر قاعده تركيب كلمه ثقيل و خفيف هر دو به ثقيل تبديل شده و از شكل حقيقي خارج شده است. اگر صدها اثر باستاني منطقه مربوط به جنگ مادها و مانناها را باور كنيم ، اين نام را هم برازنده اين آبادي خواهيم دانست.
37. اوشنار : (36 ش.غ ، 1695) طبيعت: تپه اي ، داراي نهر ، تپه گرده¬جه(1/ش). شايد در اصل اوچ نار(سه انار) باشد.
38. آيدمير : (43ج.شر ،1310) طبيعت: تپه اي ، آيدميرچايي(ج) ، دالاق تپه(3/شر). آي دمير در تركي به معناي فلز شفاف است.
39. ايده¬لي (20 ج.غ ،1360) طبيعت: دره اي ، آيدوغموش "آي دوغموش" چايي(غ ـ ش.غ) ، تپة ساريلار(شر). ايده¬لي يعني جاي سنجد دار.
40. آيدي گؤز : (44ش.شر ،1640) طبيعت: بر كوهي ، آلكا دره(1/ج). شايد آيدي گؤز در اصل آيدين گؤز به معناي چشم حقيقت بين است.
41. ايشلنده : (30 ش ، 1887) طبيعت: بركوهي ، کله¬مزچايي (غ) ، قاراقوشا تپه (ج.غ) ، قوروچاي (شر) ، سامان دره¬سي (ش.غ).
42. ايشله "ايشلق" : (22 ش.غ ، 1565) طبيعت: تپه اي ، تيرچايي (شر) ، چمن¬چاي دره-سي (ش.غ) ، قانلي¬دره (ج.غ) ، قنبر تپه(ش). بزرگان زيادي در سده هاي پيشين از اين آبادي برخاسته اند. به تحريف آنرا ايشلق گويند.
43. باتلاق : (50 ش.شر ،1930) طبيعت: دره اي ، آيلي داغ(ش) ، چال داغ و عباس داغ(ش.شر).
44. بادلو : (35 ج.شر ،1550) طبيعت: دره¬اي ، كند دره¬سي(ش.شر) و كهريز قويجاق دره-سي(ج.شر).
45. باش بولاق : (67 ج.شر ،1810) طبيعت: دره اي ،كوه ارگنه (ش.شر) ، تپه هاي داشلي (ج.غ) ، اندرود (ش.شر) ، آغكند (ج.غ).
46. باشسيز (تيرآباد) : (74 ش.غ ،1710) طبيعت: دره اي. باش در تركي غير از معناي سر ، معناي رئيس هم مي دهد و از باشسيز معناي بي سرپرست نيز افاده مي شود. شايد زماني اين آبادي كدخدا نداشته است.
47. باشماق : (35 ج.غ ،1560) طبيعت: دره اي ، رود فصلي باشماق(شر) ، شيرشيرداغي(ش) ، كوه آغ¬دره (ج) ، تپه آغ¬كمر(ش) ، دره آغ¬سو(ج.شر).
48. باغ دره¬سي (31ش.شر ، 1255) طبيعت : بر كوهي ، رود باغ دره¬سي(غ) ، قاراداغ (ش.شر) ، گردنة الند(ج.شر) ، قارا دره(ج).
49. باغچيقاز(آش) : (30 ج.شر ،1370) طبيعت: دره اي.
50. باغچيقاز(يو) : (35 ج.شر ،1600) طبيعت: دره اي. باغچي قاز يعني غازي كه مدام به باغ مي رفته است.
51. باكري : ((!) ،800) طبيعت : پايكوهي ، معتدل ، قيزيل اوزن(ش) ، كوههاي دره جهنم (غ) و چاي داغي (ج.شر) ، دره هاي وش(ج) ، آغا محمد(غ) ، باغچا دره(ج.شر).
52. بالسين شريف آباد(سليمان) : (64 ش.غ ، 1702) طبيعت : دره اي ، رودهاي هيدي¬چاي و بالسين(شر) و قوروچاي "قوروچاي" (غ) ، دره اكر(ج.شر).
53. بالليجا : (26 ش ، 1725) طبيعت: تپه اي ، رود آغچاي(شر) ، تپه آيي يالي(ش) ، چاي دره و قورماق دره (ش) ، قوروچاي دره¬سي "قوروچاي" (غ). بالليجا در تركي يعني كمي عسلي يا جائي كه عسل دارد.
54. باليسين (27 ش.غ ، 1737) طبيعت: تپه اي ، تيرچايي(ج.غ) ، دره قوروچاي "قوروچاي" (شر). ريشه باليسين همان بال(عسل) است. بالسين زماني مركز توليد عسل منطقه بود.
55. بايات (آش.) : (34 ش.غ ،1740) طبيعت : تپه اي ، آغ دره(ج.غ) ، آليق دره(ش.شر) ، بؤيوك دره(ش) ، قيزيل قايا (ش.شر) ، تپه نال تيكن(غ). واژه كهن بايات در تركي يعني خدا. ضمناً نام يك قوم تركي هم بود.
56. برزليق : (38 ش.غ ،1720) طبيعت: تپه اي ، دره پالچيقلي(ش).
57. برزليق قيشلاغي : (36 ش.غ،1630) طبيعت: بركوهي ، بولانيق چاي(شر)،
58. برزي : (37 ش.شر ،1900) طبيعت: پايكوهي ،گرمه چاي(ج) ،كوههاي بوزقوش(ش.غ) ، سيراداش(غ) ،آلماليق(غ) ، گزه¬لر(ش) و برزي دره¬سي(ج).
59. برنليك(آش.) (مددخان) : (24 ش.شر ،1260) طبيعت: پايكوهي ، دره تيله¬ني(غ) ، وانا دره(ج.غ).
60. برنليك(يوخ.) (حسين¬خان) : (26 ش.شر ،1280) طبيعت: بركوهي ، سولو دره و ناي دره (ش.غ).
61. بسري (بسيط) : (80 ش.شر ،1950) طبيعت: دره اي ، آت كيشنه¬ين داغ(ج) ، آت كيشنه-ين دره(غ/ ج.غ) ، گلين¬داشي¬داغي(ج.غ) ، دره قطعات (ش/ ش.شر). آنرا بسيط هم مي نويسند. بسري يا بسرير در تركي انتها را گويند و شايد بخاطر اينكه در انتهاي ميانه(80 كيلومتري شمالشرق) قرار گرفته است ، بدين اسم درآمده است.
62. بلوكان : (49 ش.غ ،1880) طبيعت: دره اي ، كوههاي هاچا قايا(ش.غ) و عباس قالاسي(ش.شر).
63. بناروان (قيرخ بولاق) : (45 ش.شر ،1950) طبيعت: پايكوهي ، رود فصلي بناروان (شر) ، قارداش داغي(ش.غ) ، قوزئي داغ (ش) ، آغ تپه (ش.شر) ، تنگه دربند بناروان (ش) ، گئجه دره (شر).
64. بنيادآباد : (39 ش.شر ،1910) طبيعت: بركوهي ، كوه گاوسر(ش.غ):
65. بهمن آباد "بهمن" :(36 ج. شر ،1850) طبيعت: دره اي ، قاراداغ (ج.شر) ، قاراوول تپه¬سي(شر). احتمالاً نام آبادي در اصل بئيين آوا است كه بئيين در تركي مغز و مركز چيزي را گويند و اين آبادي هم در ميان كوهها قرار دارد.
66. بوداق بيگ : (28 ج.غ ،1380) طبيعت: پايكوهي ، آيدوغموش(ج) ، كوههاي چپ چپ(ج.شر) و قاشقا بولاق(شر).
67. بوداقلي (دنبلي) : (68 ج.شر ،1480) طبيعت: دشتي ، معتدل ، قارا تپه(ش.غ).
68. بورانقار : (35 ج.شر ،1650) طبيعت: دره اي ، قاريشقا داغي(شر) ، تپه هاي آت ميداني(ش.شر) و كلوچه گديك (ج.شر). بوران در تركي يعني باد تند و بهم پيچنده. بوران قار يعني برف بوراني و کولاکي.
69. بورون : (20 شر ،1160) طبيعت: پايكوهي ، قيزيل اوزن(غ) ، اميره داغ(شر) ، اؤكوزداغي(ج.شر). بوُرون(Burun) در تركي يعني تاب خورده و انحراف مسير داده ولي بورون (Borun) يعني پوشيده شده و پنهان شده.
70. بورونجك : (19 ش.غ ، 1335) طبيعت: تپه اي ، رود بودانليق(نقلان) (ش) ، شور دره(ج). بورونجك در تركي يعني پرده نشين و روي پوشانده.
71. بوغورآوا : (56 ش.غ ،1630) طبيعت: دره اي ، رود فصلي تيرآبادچايي از داخل آبادي مي گذرد. بوغور يا بوغرا لقب شاهان قراخانيان بود. به شتر نر و حتي گاو نر قوي هم مي گويند.
72. بولانليق : (40 ج.غ ،1450) طبيعت: تپه اي ، قار اولان تپه(ش.غ) ،كان گچ(ج.غ). بولانليق يعني آغشته شده(مثلاً در گل و لاي).
73. بوله تيمور : (23 ش.غ ،1900) طبيعت: تپه اي ، قوروچاي(غ) ، قاباق تپه(ش) ، دربند دره(ش) ، كوههاي قاسيم چاپان و گن دوش (ش) ، اوجاق داغي (ش.غ). نام آبادي در اصل پوله تيمور است. پوله¬مك دم دادن و تيمور همان دمير(آهن) است.
74. بيجرلي : (48 ش.غ ،1560) طبيعت: تپه اي ، شهرچايي(ج.غ) ، تپه قارقارداشي(ش.شر). بيجر يا بيجار در تركي يعني برنجزار.
75. بيجوان : (53 ش.غ ،1600) طبيعت: دره اي ، رود فصلي بيجوان چاي ، دره بيجوان چاي(ج).
76. بيگ بولاغي : (26 غ ،1770) طبيعت: تپه اي ، ساري¬داغ(ج) ، اوچ تپه (ش).
77. پاواريس (41 ش.شر ،1670) طبيعت: تپه اي ، كوههاي قاراج اؤلن (ج.غ) و كند دؤشو(ج) ، تپه هاي كمر(ج.شر) و قاراوول (ش) ، غار مختار(ج).
78. پورسوقلو (24 ش.غ ،1600) طبيعت : تپه اي ، شهرچايي(ش) ، باخ داغ(ش) ،كلك تپه(ش) ، قاراول تپه(ج). پورسوق حيواني است كمياب به اندازه روباه كه هرچه به او چوب بزنند ، در او كارگر نيافتد چون بادي در پوستش ايجاد مي كند.
79. تئليم كندي : (42 ج.غ ،1700) طبيعت: پايكوهي ، پيرداغي(غ/ج.غ) ، آغ كمر تپه-سي(ش.شر). تئليم در ترکي فراواني است.
80. تارين : (45 ش.شر ،1610) طبيعت: بركوهي ، تارين چايي يا فينديقلي چايي(ج) ، ساري دره(ش.شر). تارين يعني زراعت.
81. تازه كند : (41 ج.شر ،1700) طبيعت : دره اي ، قاراداغ (ج.غ) ، دميش دره (شر) ، بهمن "بهمن" آباد دره¬سي(غ/ج).
82. تازه كند پوروج : (41 ش.شر ، 1833) طبيعت: تپه اي ، رود فصلي بناروان(شر).
83. تازه كند دووانليق : (22 ش.شر ، 1132) طبيعت: تپه اي ، گرمه چاي(شر).
84. تالوار بولاغي : (30 ج.غ ،1420) طبيعت: تپه اي. تالوار در ترکي کهن کلبه دهقان و کشاورز در مزرعه را مي گفتند.
85. تاوا (طوق) : (39 ج.غ ، 1500) طبيعت: تپه اي ، آيدوغموش چايي(ج) ، كمره داغي(ج.غ) ، آغجا مئشه دره¬سي (ش.غ) ، ياپراق تپه (ش.غ) و كابلاي ابراهيم تپه¬سي(ش) ، معدن سنگ ساختماني(ج). تاوا يا تابا در تركي كه بصورت تابه وارد فارسي شده است و بمعناي جاي فراخ و صاف است. آنرا به تحريف طوق مي نويسند. علما ، دانشمندان و تحصيل کرده هاي فراواني از اين آبادي برخاسته¬اند.
86. تاووزلو (طاوسلو) : (51 ش.غ ،1810) طبيعت: دره اي ، كوسالار داغي(ش.شر) ، دول دره¬سي(ج.غ) ، تووزلو دره (ج) ، تپه هاي ديك داش (غ) و چاخماق داشي(شر).
87. تجه¬ره : (66 ش.شر ، 1780) طبيعت: بركوهي ، گرمه چاي(غ) ، چينير داغي(ج.غ) ، پيسلر دره¬سي(ج.غ). تجه¬ره در تركي بازار و محل خريد و فروش را گويند. شايد روزي اين آبادي محل خريد و فروش منطقه بوده است.
88. تجه¬ره چاي : (26 ش.غ،1712) طبيعت: تپه اي.
89. ترك : (31 ش.شر ، 1525) طبيعت: گرگه چاي(شر) ، تپه عمران(ش) ، قارا تپه(ج) ، نرگيز دره(ش) ، ديزج دره (شر) ، داشلي دره(ش) ، ناي دره(ج). ترك در تركي به معناي پشت و عقب است. شهر ترك نيز در پشت تپه هائي است كه به يكباره با اين آبادي رودررو مي شويم، کاشغري هزار سال پيش نام اين آبادي را در لغات الترک آورده است.
90. تركمنچاي : (48 ش.غ ، 1635) طبيعت: دره اي ، شهرچايي(ج) و تركمنچاي(داخل) ، كوههاي سوسوز يورد و يالان توكان.
91. ترناب : (53 ش.شر ،1470) طبيعت: تپه اي ، رودهاي فينديقلي(غ) و گرمه چاي(شر) ، دره¬هاي بولاق (شر) ، قرونو (ج.شر) ، اوزون دره(ج.غ) ، چوبان تپه¬سي(غ). ترناب در تركي يعني ريواس تازه (تزه اوشقون).
92. تنديرلي : (79 ش.غ ،2030) طبيعت: بركوهي ، دره قوتورسو(ج) ، مسله تپه(ش) ، بزمرده تپه سي(ج.غ).
93. توپ قارا : (20 ش.شر ،1060) طبيعت: تپه اي ، قيزيل اوزن(ج).
94. توختاميشلي : (52 ج.شر،1750) طبيعت: دره اي. توختاميشلي يعني صحت يافته. اشتباهاً آنرا تاختاميشلي(تختمشلي) مي گويند.
95. توشمانلي : (68 ش.شر ،1700) طبيعت: دره اي ، رود فصلي بيگيم جان(ش.شر) ، بوزقوش(ش/غ) ، تپه هاي مليك(ج.غ) و باقر يوردو(ش) و توپاتلاق(شر) ، قوزئي دره(ج.غ) ، سولو دره (ش.شر) ، گردنه باش كلكلي(ش.شر). توشمان يا دوشمان در تركي از مصدر دوشمك(افتادن ، درافتادن) و پسوند مان(زياد) برگرفته شده است كه معناي خيلي درافتاده و لج كرده مي دهد كه بصورت دشمن وارد فارسي شده است. توشمانلي = دشمن دار.
96. توغاي : (32 ج ،1170) طبيعت: تپه اي ، قيزيل اوزن(شر) ، تپه آلاقاپي(ش). توغ كلمه اي تركي به معناي حلقه و گرد است كه بصورت طوق وارد فارسي و عربي شده است. توغاي يعني ماه هلال. تاماي و ساراي(سارا) هم معناي ماه كامل دارد.
97. تووين : (72 ج.شر،1580) طبيعت: دره اي ، كوههاي كنگرستان(شر) و هردول(ش) ، تپه تيره¬جان(ج.شر) ، دره دگيرمان(غ/ج).
98. تووين : (73 ش.شر،1820) طبيعت: دره اي ، گونئي داغ(ش) ، قوزئي داغ(ج) ، دربند دره(ج). نام آبادي در اصل تويون يا دويون به معناي گره است كه بخاطر گره خوردن آبادي با كوهها و دره هاي اطرافش است.
99. جئيران بولاق : (51 ش.غ ،1550) طبيعت: دره اي ، رود جئيران بولاغي ، دره¬هاي اوره(شر) و آرخاش(ج.